Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

verantwoordelijk - (de verantwoording dragend)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

verantwoorden ww. ‘rechtvaardigen’
Mnl. verantwo(o)rden ‘een weerwoord geven’ in dat ... eenen ghezworen ouderman met scampfierden worden verantworde ‘dat (hij) een beëdigd bestuurder met schofferende woorden tegensprak’ [1256-1370; MNW], i.h.b. in een rechtsprocedure, in vrient, die wy verantwerden wolden ‘een vriend voor wie wij wilden opkomen’ [1328; MNW], ‘rechtvaardigen, rekenschap geven’ in Of hi niet en coomt ... om hem te verantwerden ‘als hij niet op komt dagen om zich te rechtvaardigen (verdedigen)’ [1402; MNW], daern souder mijn heere ... niet ynne verantworden ‘daarvoor zou mijn heer niet aansprakelijk zijn’ [1400-34; MNW], Hoort dat verantwoorden, dat ic tot iu doe ‘luister naar de verantwoording die ik tegenover jullie afleg’ [1400-50; MNW]; vnnl. rekeningen, dewelcke de vornoemde M. zeide ... verantwoirdt te hebben ‘rekeningen die de genoemde M. zei verantwoord te hebben’ [1506; iWNT].
Afleiding met het voorvoegsel → ver- (sub d) van mnl. antwoorden ‘een weerwoord geven’, afgeleid van → antwoord ‘weerwoord, tegenwoord’.
In de twee oudste citaten van verantwoorden is de oorspr. betekenis van het voorvoegsel ant- ‘tegen’ nog goed herkenbaar. Ook het zn. mnl. antwoord(e) betekende o.a. nog ‘weerwoord, verdediging e.d in een rechtsprocedure’, maar in het Nieuwnederlands vernauwde de betekenis van antwoord zich tot ‘reactie op een vraag’. De latere uitbreiding van betekenissen en betekenisnuances van verantwoorden is mede beïnvloed door Latijn respondēre en Frans répondre.
verantwoordelijk bn. ‘aansprakelijk’. Vnnl. Dat het niet verandtwoorlijck was, dat men ... den oorlogh soude continueren ‘... niet te rechtvaardigen, onverantwoord ...’ [1697; iWNT]; nnl. verantwoordelyk ‘verantwoording schuldig zijnde; een vergoeding schuldig zijnde’ [1701; iWNT], Ik wil daer niet verantwoordelyk voor zyn [1769; iWNT]. Afleiding van verantwoorden met het achtervoegsel → -lijk. De 17e-eeuwse betekenis van verantwoordelijk, namelijk ‘gerechtvaardigd’, is in de loop van de tijd verdwenen; hiervoor wordt sinds in ieder geval de 20e eeuw het verl.deelw. verantwoord gebruikt. Met betrekking tot personen is verantwoordelijk in het algemene taalgebruik vaak synoniem met aansprakelijk, maar in de juridische taal zijn beide gescheiden: een verantwoordelijke persoon is iemand die verplicht is goed voor iets of iemand te zorgen, die rekenschap moet kunnen geven van zijn daden of die van zijn ondergeschikten, die ter verantwoordig geroepen kan worden. Een aansprakelijke (rechts)persoon is degene die kan worden verplicht een schadevergoeding te betalen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

verantwoordelik b.nw.
1. Aanspreeklik. 2. Wat verantwoording of gewigtige pligte meebring. 3. Wat blyke gee van die nodige besef van aanspreeklikheid.
Uit Ndl. verantwoordelijk (1769 in bet. 1, 1898 in bet. 2, 1957 in bet. 3), of bet. 2 en 3 is wsk. leenbetekenisse van Eng. responsible (1855 in bet. 2, 1691 in bet. 3).
D. verantwortlich.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

verantwoordelijk ‘de verantwoording dragend’ -> Sranantongo frantwortu ‘de verantwoording dragend’.

Dateringen of neologismen

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

verantwoordelijke samenleving, maatschappij van burgers die bereid zijn verantwoordelijkheid voor elkaar te dragen. Sinds eind jaren zeventig door het CDA gepropageerd. → maakbare* samenleving; zorgzame* samenleving.

De socialistische partijvoorzitster trekt fel van leer tegen het CDA-denken over de ‘zorgzame’ en ‘verantwoordelijke samenleving’. Waar mensen niet in staat worden gesteld verantwoordelijkheid te dragen moet de overheid zorgen dat dat verandert. (Het Parool, 20/06/87)
‘Wat maakt het uit of men de samenleving verzorgingsstaat noemt of zorgzame of verantwoordelijke samenleving. Ook in de politiek en in de ambtenarij gaat het om de vraag of wij fatsoenlijk handelen jegens de ander en in het bijzonder tegen de ander die zwakker is.’ (De Volkskrant, 20/06/87)
Vergeet niet dat onze visie over de verantwoordelijke samenleving al in 1978 een eerste aanzet kreeg in een rapport over ‘gespreide verantwoordelijkheid’. (Trouw, 06/10/90)
Een zorgzame en verantwoordelijke samenleving. Een herijking van de rol van de burger, vooral op politiek, moreel en cultureel gebied. Niet alleen maar vrijheid en gelijkheid, maar ook broederschap. (Elsevier, 05/10/91)
Brinkman heeft voorlopig alle tijd en gelegenheid zich als aankomend staatsman breder te profileren. Hij werd als WVC-minister de ambassadeur van de ‘verantwoordelijke samenleving’. (HP/De Tijd, 20/12/91)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut