Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

veranda - (overdekte aanbouw)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

veranda zn. ‘overdekte aanbouw’
Nnl. waranda, warande, viranda, veranda ‘overdekte aanbouw’ in Ik ... maakte netjes, van mijne gesloopte waranda, een' Engelschen tuin [1792; iWNT uitkomen I], klonk van achter de warande eene stem uit de huishoudkamer [1861; iWNT waranda], een breede, netgebouwde, overdekte gallerij (viranda) [1827; Olivier], het landhuis ...: tegen hetzelve (‘met daartegenaan’) een zoogenaamde veranda [1831; iWNT].
Ontleend, met verzwakking van de onbeklemtoonde eerste lettergreep, aan Engels varanda ‘id.’ [1711; BDE], dat ontleend is aan Hindi varandā ‘overdekte, naar voren open aanbouw’, wrsch. een ontlening aan Portugees varanda ‘balustrade, balkon’, verwant met Spaans baranda ‘balustrade’ [1460; Corominas], Catalaans barana ‘kleine balustrade’ [1082; Corominas] en Oudprovençaals baranda ‘barricade’, teruggaand op vulgair Latijn *barra ‘afsluitbalk’ (BDE), zie → baar 3. De vormen met w-, waarvan de variant waranda nog steeds als standaardtalige variant wordt erkend, zijn ontstaan onder volksetymologische invloed van het niet-verwante woord warande ‘lusthof, aanzienlijk buitenverblijf’, oorspr. ‘beschermd jachtterrein’ [1314; MNW warande], dat een heel andere herkomst heeft: het is ontleend aan Picardisch warande ‘id.’, bij Oudfrans garande ‘id.’ [1268; Rey] (Nieuwfrans garenne ‘konijnenbos, viswater’, varenne ‘jachtterrein’). Deze vormen gaan terug op hetzij vulgair Latijn *varenna ‘met palen afgezet gebied’, hetzij via het Oudfranse ww. garer ‘beschermen’ [eind 10e eeuw; Rey] op het Germaanse *wardōn- ‘bewaren’, zie verder → deurwaarder en → garde.
De betekenis kon worden opgevat als ‘afdak’, ‘vertrek’ of ‘uitgebouwde galerij’, hetgeen blijkt uit de combinatie met drie verschillende vz.: onder de veranda [1831; iWNT], in de veranda [1889; iWNT], op de veranda [1896; iWNT].
Het Portugees-Spaanse woord is in het vnnl. ook ontleend als verrande ‘balustrade’ [1610; iWNT veranda I], maar daarvan is slechts één vindplaats bekend.
Lit.: B. Brommer (1979), Reizend door Oost-Indië; prenten en verhalen uit de 19e eeuw, Amsterdam, 39a

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

veranda [uitgebouwde galerij] {viranda 1841} < engels veranda(h), uit India (hindi veranda) < portugees varanda [balkon], etymologie onzeker; behoort misschien bij portugees vara [lange stang].

waranda [uitgebouwde galerij] {1861} ontstaan door verwarring tussen veranda + warande.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

veranda znw. v., evenals nhd. veranda, ne. veranda, nfra. véranda teruggaand op port. varanda < nieuwind. varanda ‘overdekte, naar voren open galerij’ < oi. baraṇda (Lokotsch Nr. 223).

veranda [Aanvullingen De Tollenaere 1969]: < ne. veranda(h), dat in de 18de eeuw overgenomen is uit talen in Voor-Indië (hindi verandā), die het ontleend hebben aan port. varanda; zie WNT.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

veranda znw., nog niet bij Kil. Een ook elders voorkomend woord, door de Engelschen uit Indië geïmporteerd (jonger-sanskrit varaṇḍa- “veranda, zuilengalerij”; dit is wellicht een ontl.: een spa.-port. varanda – e.a. vormen – komt in dgl. bet. zoo vroeg voor, dat ontl. uit Indië niet mogelijk is).

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

veranda. Aanraking en vermenging met warande is in het Ndl. niet te miskennen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

veranda s.nw.
Stoep wat onderdak is voor of langs die kant van 'n gebou.
Uit Eng. veranda (1711) of Ndl. veranda (1847).
D. Veranda (19de eeu), Fr. véranda.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

veranda: stoepbedekking; bedekte stoep; Ndl. en Hd. veranda, Eng. veranda(h), Fr. véranda; i. Ndl. het veranda blb. deureengeloop m. warande/waranda, “(diere)park; lushof”, terwyl in Eng. (wu. versk. Eur. tale dit gekry het) ook twee wd. met mekaar vermeng geraak het, nl. Hindo. varandā (i. d. 18e eeu d. Eng. ontln.) en Port. varanda (vgl. Sp. baranda) i. d. 15e/16e eeu aan Port. ontln. in bet. “balkon”, en wel voor d. ontln. aan Hindo.

N. van der Sijs (bezorger) (2003), Uit Oost en West. Verklaring van 1000 woorden uit Nederlands-Indië van P.J. Veth (1889), met aanvullingen van H. Kern en F.P.H. Prick van Wely (1910), Amsterdam. Gebaseerd op: Uit Oost en West. Verklaring van eenige uitheemsche woorden van P.J. Veth uit 1889, recensie van het werk van Veth door H. Kern in De Indische Gids van 1889, en ‘Etymologisch aanhangsel’ (p. 297-350) uit het Viertalig aanvullend Hulpwoordenboek voor Groot-Nederland van Prick van Wely uit 1910

veranda [open uitbouw]. Veranda is een open galerij aan de buitenzijde van een woning, zoals in de laatste jaren meer en meer aan villa’s en op tuinen uitziende vertrekken in zwang komen. De naam zowel als de zaak is ons uit Indië aangebracht. In Brits-Indië zijn namelijk veranda’s, uit een lichte stenen buitenmuur en jaloezieën bestaande, en bestemd om de warmte en het licht in de vertrekken te temperen, van oudsher in algemeen gebruik geweest. Zowel de Portugezen, die varanda, als de Engelsen, die meestal verandah schrijven, hebben het gebruik van deze aanbouwsels nagevolgd, en in hun koloniën zowel als in het moederland en verder over Europa verspreid. Ook in Nederlands-Indië zijn zij in zwang gekomen, en de naam veranda is in de vorm bĕranda in het Maleis opgenomen. Bij ons schrijft men meestal in navolging van de Engelsen verandah; maar beter is het de h, voor het gebruik waarvan geen reden bestaat, weg te laten. Het woord is ontleend aan het Sanskriet of liever Prakrit, waarin het waranda luidt, dat ons tevens aan een ander vanouds gebruikelijk Nederlands woord, warande, doet denken. Vondel schreef reeds een verzameling fabels onder de naam van Warande der dieren, en nog in onze dagen gaf de heer J. Alberdingk Thijm een aan kunst en letteren gewijd tijdschrift onder de titel van De Dietsche Warande in het licht.

In de laatste tijd vindt men in onze dagbladen van tijd tot tijd veranda door het oude warande vervangen, waarbij de schrijvers ongetwijfeld ten doel hebben de uit Engeland ingedrongen vorm weer door een oudere Nederlandse te vervangen. Er is trouwens geen twijfel aan of veranda en warande hangen etymologisch ten nauwste samen en gaan beide terug tot dezelfde wortel war (waarvan waren, bewaren). Maar dat is nog geen voldoende reden om de beide woorden met elkaar te vereenzelvigen. Zij zijn langs heel verschillende wegen tot ons gekomen en drukken voor ons iets geheel anders uit. Kiliaan, die waerande schrijft, verklaart dit door: ‘Roborarium, vivarium, cunicularium, leporarium, theriotrophium; locus septus ubi ferae inclusae custodiuntur et asservantur’, en vergelijkt het Franse garenne en het Engelse warren. Hieruit blijkt dus dat de eigenlijke betekenis van warande is ‘bewaarplaats voor levende dieren, diergaarde, dierenpark.’ Daar echter zulke dierenparken doorgaans ook fraai beplant waren, werd de warande ook een lustoord, een wandelpark. Zo zegt Vondel in de Inleiding tot de Warande der dieren:
‘Opdat wy onzen geest gins in die groen waerande,
Een vorstelycke plaats, ververschen in de schaeuw’;
terwijl hij enige regels verder, in het vers:
‘Wy naerdren meer en meer, de lust-plaets loopt ons teghen’,
het woord warande door lustplaats vervangt. Men kan dus onze tegenwoordige diergaarden of zoölogische tuinen in volmaakt goed en tekenend75 Nederlands waranden noemen, maar
juist daarom klinkt het zeer vreemd, ja ongerijmd, wanneer men leest ‘dat in de Rotterdamsche diergaarde belangrijke uitgaven zijn gedaan voor het aanbrengen van warande’s.’ Ik acht het dus verkieslijk voor de open galerij de vorm veranda te behouden, maar geschreven zonder de overtollige h. [V]

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

veranda (Engels verandah)
waranda (Picardisch warande)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

veranda ‘uitgebouwde galerij’ -> Ewe ablándà ‘uitgebouwde galerij’ (uit Nederlands of Deens); Gã ablanda ‘uitgebouwde galerij’ (uit Nederlands of Deens); Twi abrànn ‘uitgebouwde galerij’ (uit Nederlands of Deens); Ambons-Maleis baranda ‘galerij’; Atjehnees branda ‘kajuit met een plat dak waarop men kan zitten’ (uit Nederlands of Portugees); Atjehnees † bra'na seumah, pra'na seumah ‘wachtpaviljoen voor hofdignitarissen en degenen die bij de sultan op audiëntie kwamen, een door zuilengalerijen omgeven terras voor de kroning van de sultan’ (uit Nederlands of Portugees); Singalees barānda-ya ‘uitgebouwde galerij’ (uit Nederlands of Portugees).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

veranda uitgebouwde galerij 1827 [Olivier, Land- en zeetogten in Nederland's Indië, 39a] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal