Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ver - bw., ((zich bevindend) op grote afstand)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

ver bw., bn. ‘(zich bevindend) op grote afstand’
Onl. ferro (bw.) ‘op grote afstand; in hoge mate’ in tohopa Allero endo erthon in an seuui ferro ‘hoop van alle uiteinden van (de) aarde en ver weg op zee’ [10e eeuw; W.Ps.], thiu ... sich so uerro gemeret ‘die zich in hoge mate vergroot’ [ca. 1100; Will.], Sie was vil uerre them wege ‘zij was op zeer grote afstand van de weg’ [1151-1200; Reimbibel]; mnl. verre ‘op grote afstand’ in dat der heilege Seruatius. dare quam also uerre ‘dat de heilige Servatius daarheen kwam over een zo grote afstand’ [1200; VMNW], Niet verre van iherusalem ‘niet ver van Jeruzalem’ [1285; VMNW], ook ‘in een bepaalde mate’ in ware te verstane hoe uerre het taerliede vonnesse boert ‘zou men moeten weten in hoeverre het tot hun vonnis behoort’ [1251-75; VMNW], van waterleden alsoe uerre alse opt wouters vallen ‘wat betreft de afwateringssloten voor zover ze op Wouters (land) gelegen zijn’ [1271-72; VMNW] en Dats verre die beste ghifte ‘dat is verreweg de beste gift’ [1374; MNW-R], ten slotte verkort tot ver in Niet ver en was 't ‘het was niet ver’ [1390-1410; MNW-R]. Daarnaast onl. ferreno (bw.) ‘van grote afstand’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. van verren ‘id.’ [1240; Bern.], in En licht ... So claer dat ment van verren sach ‘een licht, zo helder dat men het van verre zag’ [1265-70; VMNW].
Mnl. verre (bn.) ‘zich op grote afstand bevindend’ in in en verre lant ‘in een ver land’ [1265-70; VMNW], op den versten Wingart berch ‘op de verste wijnberg’ [1285; VMNW].
Oorspr. is dit woord in alle Germaanse talen alleen een bijwoord. In de West- en Noord-Germaanse talen is het later ook een bijvoeglijk naamwoord geworden. Naast verre ‘op grote afstand’ stond een bijwoord van richting verren ‘van grote afstand’, dat gevormd is met hetzelfde achtervoegsel als in → beneden, → binnen, → heen enz., en dat alleen voorkwam in de combinatie van verren.
Bij mnl. verre: os. fer, ferre (mnd. vēr(e), verre); ohd. fer, ferro (mhd. ferre); ofri. fir (nfri. fier); oe. feor(r) (ne. far); on. fjarri (nzw. fjär); got. fairra; alle ‘op grote afstand’, < pgm. *ferrō-, *ferra-, door haplologie uit ouder *fererō-.
Bij mnl. verren: os. ferran(a) (mnd. verren, vērn(e)); ohd. ferrana(n) (nhd. fern(e)); ofri. ferne; oe. feorran; on. fjarran (nzw. fjärran); < pgm. *ferr-ana-.
Afleiding met het Indo-Europese comparatiefachtervoegsel *-ero- bij de wortel *per- (IEW 810 e.v.), waarbij ook in andere talen woorden bestaan met vergelijkbare betekenis: Grieks pérā ‘verder’; Sanskrit pára- ‘verder’, parás ‘ver’; Avestisch para- ‘later’, ‘weg-’; Oudiers (h)ire ‘verder’; Armeens heri ‘ver’. Aangezien er geen vergelijkbare afleiding met *-ero- in de andere Indo-Europese talen voorkomt, gaat het wellicht om een Germaanse nieuwvorming naar het model van pgm. *after-, *uber-, *under-, zie resp.achter, → over, → onder (Lloyd/Lühr). Sommige oude korte Germaanse vormen (os. fer, ohd. fer, oe. feor) zouden ook kunnen teruggaan op een grondvorm zonder achtervoegsel, dus pgm. *fera.
Mnl. verre is klankwettig verkort tot nnl. ver, maar nog gangbaar in de vaste verbindingen verre van ‘geheel anders dan’ en van verre ‘van grote afstand’ en in samenstellingen zoals verreweg ‘in bepaalde (hoge) mate’ (zie → -weg), een jonger synoniem van verre zoals in de vindplaats hierboven uit 1374.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

ver*, verre [op grote afstand] {oudnederlands ferro 901-1000, middelnederlands ver(re)} oudhoogduits ferro, middelnederduits verre, naast oudnoors ferri, gotisch fairra, voorts oudsaksisch fer, oudengels feorr; buiten het germ. latijn per [door … heen], grieks pera [verder], peran [aan gindse zijde van], armeens heri [ver], hettitisch para [verder, voorwaarts], oudindisch para- [verder], verwant met varen2.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

ver 1, verre bnw. bijw., mnl. verre, onfrank. ohd. ferro, mnd. verre naast on. ferri, fjarri, got. fairra en verder os. fer, owfri. feer (secundair fir), oe. feor(r) (ne. far). — Oorspr. bijw., dan ook bnw.; daarvan afgeleid mnl. van verren = onfrank. ferreno, os. ferrana, ohd. ferrana (ohd. ferne, fern), ofri. ferne, oe. feorran on. fjarran ‘van verre, ver’. — lat. peregre ‘in den vreemde’, osl. perum ‘zonder’, gr. pérā ‘verder’, pérān ‘aan gene zijde’, oi. para- ‘verwijderd’, pára ‘verder’, toch. A pre ‘buiten’, oiers ire (< *peri̯os) ‘verder’, arm. heri ‘verwijderd’ van idg. wt. *per (IEW 810-8).

De vorm met -rr- kan men opvatten als comparatief idg. *perero > germ. *ferera (Brugmann IF 33, 1913-4, 300); door dissimilatie zou dan de tussenvocaal zijn uitgevallen. — Opmerkelijke vormen zijn mnl. verde, vorde, nog zeeuws vār(d)ǝ (geabstraheerd uit de comp. verder?). — Van de idg. wt. *per ‘overheen’ zijn in het nnl. afgeleid:
van pǝri voor en ver 2
pṛ voort
prou̯o vroon-, vrouw
per varen, voeren, voord.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

ver I, verre bnw. bijw., mnl. verre bijw., ook reeds bnw. “ver”. = onfr. ohd. fërro, mnd. vërre “ver”. Hiernaast os. fër, ofri. fîr (secundair; owfri. ook feer), ags. feor(r) (eng. far) “id.” en on. fjarri, got. faírra “id.”. Al deze vormen zijn oorspr. bijw., in eenige talen zijn ze geleidelijk ook bnw. geworden. In mnl. van verren “van verre” steekt een met onfr. fërreno, ohd. fërrana (nhd. fern(e)), os. fërrana, ofri. fërne, ags. feorran, on. fjarran “van verre, ver” overeenstemmende vorm. Niettegenstaande zeer vreemde vormen als mnl. nnl. dial. (o.a. Zaansch, Bommelerwaardsch, achterh.) veer, Zeeuwsch vār(d)ǝ mogen wij van geen andere grondvormen dan met germ. ferr- uitgaan. De oorsprong van de rr is onzeker. Verwant zijn o.a. ier. ire “verder”, osk. perom “zonder”, gr. pérã “ultra”, arm. heṙi “ver”, oi. pára- “verdere, vroegere, latere”, verder de bij vaar, ver- II en voor II besproken woorden. Deze basis per- is wsch. identisch met die van varen II, veer II, die “over, door iets heengaan” beteekent.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

ver I, verre. Zeeuws vār(d)ǝ: vormen als verde, vorde reeds mnl.
De rr wordt het eenvoudigst verklaard door een comparatiefformatie aan te nemen (vgl. over en onder): germ. *ferera- < idg. *perero-: Brugmann IF. 33, 300 vlg. Het uitvallen van de tussenvocaal laat zich als een verschijnsel van dissimilatie verklaren.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

ver 1 bijw. (verwijderd), Mnl. verre, Onfra. ferro + Ohd. ferro (Mhd. verre, verne, Nhd. fern), daarbij Os. fer, Ags. feor (Eng. far), On. fjarri (Zw. fjerran, De. fjern), Go. fairra + Skr. paras = verder, Arm. heri = ver, Gr. péran = aan gene zijde, Oier. ire = verder.

Thematische woordenboeken

K. van Dalen-Oskam & M. Mooijaart (2005), Nieuw bijbels lexicon: woorden en uitdrukkingen uit de bijbel in het Nederlands van nu, uitgebreid met De Nieuwe Bijbelvertaling, Amsterdam

Het zij of is verre van mij, het komt niet in mij op, ik zou er niet over durven denken.

Op verschillende plaatsen in de bijbel komen deze woorden voor. Een plaats waar de betekenis heel duidelijk is, is Jozua 24:16 'Hierop antwoordde het volk: 'Het is verre van ons de HEER te verlaten om andere goden te dienen' (NBV). De oudste vindplaatsen in de Nederlandse taal stammen uit bijbelvertalingen, zodat het heel goed mogelijk is dat de uitdrukking daarin is geïntroduceerd.

Liesveldtbijbel (1526), Jozua 24:16. Dat si verre van ons dat wi den HEERE souden verlaten ende anderen goden dienen.
[Over heersende angst in de rooms-katholieke kerk voor vernieuwingen:] Ik [moet] bekennen dat ik persoonlijk de grootst mogelijke moeite heb, om mij zo op te stellen. Omdat het verre van mij is om in die termen te denken. (Langs wegen van barmhartigheid. Gesprekken met bisschop Bär, 1996, p. 37)
Hoewel het verre van mij is mij als modaal taalgebruiker te mengen in de hoogstaande polemieken in de kolommen van Onze Taal, wil ik deze gelegenheid toch benutten om u deelgenoot te maken van mijn ergernis over een stijlfiguur die in de rubriek `taalergernissen' regelmatig voorkomt, namelijk [...] (Onze Taal, 1995, nr. 7/8)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

ver ‘op grote afstand’ -> Deens fjern ‘op grote afstand’ (uit Nederlands of (Neder- of Hoog-)Duits); Javindo fer ‘op grote afstand’; Negerhollands ver ‘op grote afstand’; Berbice-Nederlands faru ‘op grote afstand’ (uit Nederlands of Engels).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

ver* op grote afstand 0901-1000 [WPs]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

386. Beter een goede buur dan een verre vriend.

Deze gedachte vindt men in den Bijbel, Spreuken 27: 10, uitgedrukt met de woorden: Beter is een gebuer die naby is, dan een broeder die verre is, waaruit blijkt, dat vriend moet worden opgevat in den zin van bloedverwant. Bij Campen, 18: Beter een na nabuer dan een veer vrent. Zie verder Grimb. II, 5382: Hout u gebuere over u vrient; by goeden gebueren, sonder sorgen, heeft men dicke goeden morgen; Hild. 241, 97: Goet ghebuer is vrient ter noot; Werner, 103: Utilior presto vicinus fratre remoto; Bebel, 75; Erasmus, CL; Sart. II, 4, 60; De Brune, 231; Een nae ghebuyr veel beter dient, als dickwils doet een verre vriend; Tuinman I, 360: Beter is een goed nabuer, dan een verre vriend; Harrebomée I, 105 a; Ndl. Wdb. III, 1935; Taalgids IV, 266; Waasch Idiot. 237: 't Is beter een goede gebuur als een verre vriend; Tuerlinckx, 404; Teirl. 451; Antw. Idiot. 1697; Claes, 67: 't Is beter een naë gebuur as een wije vriend; fr. qui a bon voisin a bon matin; hd. ein guter Nachbar in der Not ist besser als ein ferner Freund; oostfri.: beter 'n gôd naber as 'n ferre fründ; eng. a good neighbour is worth more than a far friend.

882. Van heinde en ver(re),

d.i. van dichtbijHeinde beteekent letterlijk bij de hand; vgl. lat. cominus van manus. en ver af, doch de beteekenis van het tweede woord heeft die van het eerste zoo goed als verdrongen, zoodat men er thans onder verstaat: van alle kanten, overal vandaan. In de middeleeuwen verre ende geheinde; 17de eeuw: om heinde en om bij naast verr' ende hent; om hent noch om veer; om heind of van verre. Dialectisch is ook bekend niet hen of omtrent, op geen voeten of vamen. Zie Ndl. Wdb. VI, 480; Huydecoper, Proeve III, 216-218; fri. fier en hein; hein noch omtrint; hein noch nei.

2459. Dat gaat zoo ver als 't voeten heeft,

d.i. dat gaat zoover als het kan; gebezigd van gezegden en redeneeringen, die niet altijd opgaan of van handelingen, die eens spaak loopen. Vgl. Br. v. Abr. Bl. I, 1: Ik zie, dat het oude spreekwoord die de Dominées wil eeren, moet er niet veel mee verkeeren ook al zo verre gaat, als het voeten heeft en in lang zo algemeen niet bevestigd wordt, als dat de beste Menschen er toch bij 't sluiten van de rekening 't best aan zyn zullen; W. Leevend I, 210: Met my, die altoos in den boel zit, en veel in de Waereld ben, gaat dat (nakomen van christenplichten) zo ver als 't voeten heeft; Esopet, de gefopte bedrieger, 7: Dat moet loopen zoo ver als 't voeten heeft, wie geen yzere keten waagt, krygt zelden een goude; V. Janus, 343: Dit gaat zoo verr' als het voeten heeft; Harreb. II, 395 b; fri.: dat giet sa fier as 't foetten het, het duurt tot een tijd; Twente: dat geet zoa wîd as 't veute in de erde hef.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut