Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ventileren - (lucht verversen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

ventilator zn. ‘toestel om lucht te verversen’
Nnl. ventilator ‘luchtverversingstoestel’ in Doctor Hales ..., die een van d'eerste Inventeurs is geweest, van de Ventilators [1754; iWNT].
Ontleend aan Engels ventilator ‘id.’ [1743; BDE], dat door de Engelse natuurkundige, scheikundige en uitvinder Stephen Hales (1677-1761) ontleend is aan Latijn ventilātor ‘wanner, wanmolen’, of een afleiding van Latijn ventilāre ‘in de lucht bewegen, luchten, aanblazen’, bij het zn. ventus ‘wind’, dat verwant is met → wind.
ventileren ww. ‘lucht verversen in; in het openbaar uiten’. Mnl. ventileren ‘bewegen als gevolg van inademen’ [1483; iWNT]; vnnl. ventileren ‘bewegen in de lucht, wannen’ [1553; iWNT], ‘bediscussiëren (voor een rechtbank)’ [1553; iWNT]; nnl. ‘lucht verversen in’ in het te ventileren vertrek [1833; iWNT], ‘in het openbaar uiten’ in hoe zij hun conflicten ook mogen ventileren [ca. 1947; iWNT]. In de betekenissen ‘bewegen in de lucht’ en ‘lucht verversen in’ ontleend, al dan niet via Frans ventiler ‘lucht verversen’ [1842; Rey], eerder al venteler ‘in de lucht bewegen’ [eind 11e eeuw; Rey], aan Latijn ventilāre, dat in het Laatlatijn ook al overdrachtelijk ‘uitvoerig bespreken, discussiëren over’ kon betekenen. ♦ ventilatie zn. ‘luchtverversing’. Vnnl. ventilatie, wanning [1658; Meijer], ventilatie of luchtverversching ‘luchtverversing’ [1852; iWNT]. Mogelijk via het Engelse ventilation ‘id.’ [1664; OED] ontleend aan Latijn ventilātiō ‘blootstelling aan lucht’, een afleiding van ventilāre. De eerdere betekenissen ‘beweging in de lucht’ [1553; iWNT], ‘discussie (voor een rechtbank)’ [1553; iWNT] en ‘openbare uiting’ [1901; iWNT] zijn inmiddels niet meer in gebruik.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

ventileren [lucht verversen] {1833; de betekenis ‘in het openbaar uiten’ 1926-1950, vgl. ventileren [bewegen als gevolg van ademen] 1483} < frans ventiler [idem] < latijn ventilare [schudden, wannen, koelte toewuiven, aanblazen], van ventus [wind]. De betekenis ‘in het openbaar uiten’ is geleend < engels to ventilate.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

ventileer ww.
1. Iets breedvoerig bespreek en gevoelens daaroor lug. 2. Ou lug met vars lug vervang.
Uit Ndl. ventileren (1553 in bet. 1, 1833 in bet. 2).
D. ventilieren, Eng. ventilate (1527 in bet. 1, 1635 in bet. 2).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

ventileren (Duits ventilieren)
Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

ventileren [van frisse lucht voorzien] (1833). In de eerste helft van de negentiende eeuw gingen steeds meer mensen in fabrieken of besloten ruimtes werken. Men ontdekte toen ook de noodzaak die ruimtes van frisse lucht te voorzien, en daarmee deed het woord ventileren zijn intrede in het Nederlands. In 1833 is sprake van “Eene buis ..., door welke, uit het te ventilleren vertrek de onzuivere lucht in het rad kan vloeijen” en in 1856 schrijft men “Het is ook van belang die fabrieken te ventileren waar gedurende de bewerking aanhoudend water verdampt.” De Engelse natuurkundige, scheikundige en uitvinder Stephen Hales had het luchtverversingstoestel dat hij in het Engels ventilator noemde, in 1743 ontdekt. In de 18de eeuw werd hiervan al wel melding gemaakt in Nederlandse bronnen, maar de introductie van het ventileren vond plaats sinds de jaren dertig van de negentiende eeuw.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

ventileren lucht verversen 1833 [WNT] <Frans

ventileren in het openbaar uiten 1947 [WNT] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut