Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

veertig - (40)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

veertig telw. ‘40’
Mnl. uirteg [1240; Bern.], viertech [1268; CG I, 122], viertich [1271; CG I, 190], vertich [1287; CG I, 1223], veertech [1300; CG I, 2820].
Gevormd bij het telwoord → vier met het tot achtervoegsel geworden → -tig. De klankwettige vorm viertich werd in de Middelnederlandse periode geleidelijk vervangen door de oorspr. alleen oostelijk Middelnederlandse, Middelnederduitse en Brabantse variant veertich (Pijnenburg 2005). Hetzelfde is gebeurd in twee andere Nederlandse woorden met mnl. -ee- voor r plus dentaal, zie → veertien en → deern(e).
Lit.: W.J.J. Pijnenburg (2005), ‘Veertien deernen: over de datering van de overgang ie > ee voor r plus dentaal’, in: J. Engelsman e.a. (red.), Taal als levenswerk; aspecten van de Nederlandse taalkunde, 111-117

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

veertig* [telwoord] {viertich 1201-1250, veertich 1300} van vier + -tig (vgl. veertien).

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

veertig

Het woord veertig vertoont twee eigenaardigheden. In de eerste plaats is het merkwaardig dat men veertig zegt en niet viertig, zoals men ook veertien zegt en niet viertien. In het Middelnederlands kwamen beide vormen voor, maar het onderzoek wordt bemoeilijkt door de middeleeuwse gewoonte getallen door cijfers weer te geven en dus te schrijven: XIV ruiters en niet of zelden: veertien (viertien) ruiters. In de 15e eeuw zijn veertig en veertien al gebruikelijk geworden, in de 16e zijn viertig en viertien vrijwel verdwenen. Men verklaart de ee-vorm door invloed van de volgende medeklinkers maar die verklaring zegt niet veel. De tweede eigenaardigheid is dat wij veertig uitspreken als feertig, maar veertien als veertien. Ook zeggen wij sestig en seventig, maar zestien en zeventien. Vroeger schreef en sprak men: tsestich en tseventich waarin de t de rest is van: tiental en deze verscherping van z tot s is bewaard. Op voorbeeld daarvan is de v van veertig tot f verscherpt (zie ook bij tachtig).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

veertien, veertig, mnl. viertien, veertien en viertich, veertich, os. fiortig, fiuwartig, ohd. fiorzug (nhd. vierzig), ofri. fiūwertig, fiōrtig, oe. fēowertig, (ne. fourty), on. fjōrir tigir, got. fidwōr tigjus. — De ee ontstond voor r + cons. zoals in deerne (vgl. N. van Wijk Ts 27, 1909, 166-169); het is dus mogelijk, dat de vorm met ie onder invloed van vier weer opgetreden is.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

veertig telw., ohd. fiorzug (nhd. vierzig), os. fiortig, fiuwartig, ofri. fiûwertig, fiôrtig, ags. fêowertig (eng. fourty), on. fjôrir tigir, got. fidwor tigjus. Voor -tig zie bij tien. Zie ook veertien.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

veertig. Veelal met f- gesproken naar vijftig: zie ald. Suppl.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

veertig telw., z. veertien en dertig. De uitspraak van v als f in veertig en vijftig berust op analogie van zestig en zeventig (z.d.w.) waar z als s uitgesproken wordt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

veertig ‘telwoord’ -> Negerhollands veertig ‘telwoord’; Sranantongo veertig ‘telwoord’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

veertig* telwoord 0701-800 [Lex Salica]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal