Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

uitstekend - (voortreffelijk)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

uitstekend bn. ‘voortreffelijk’
Vnnl. uytstekend ‘naar buiten stekende of gericht zijn, boven iets uitkomende’ in alle die houte uytstekende pypen van privaten, die uytsteeken uyt der huysen [1535; WNT], op den hooghen ende wtstekenden berch [1548; iWNT], ‘buitengewoon, voortreffelijk’ in Ach wtstekende Maacht! [1615; iWNT], uytsteeckenden Rijckdom [1634; iWNT], een uitstekende lijflengt ‘een zeer grote lichaamslengte’ [1644; iWNT], twalef uitstekende jacht-honden [1670; iWNT].
Het teg.deelw. van uitsteken ‘naar buiten gericht zijn, boven iets uitkomen’, gevormd uit → uit en → steken.
De betekenisontwikkeling is vergelijkbaar met die van → eminent bij klassiek Latijn ēminēre ‘uitsteken’ en die van vele andere woorden waarbij de oorspr. betekenis ‘op de een of andere manier opvallend’ is, bijv.briljant, buitengewoon, → formidabel, → geweldig, schitterend. Bij deze betekenisontwikkeling verloor uit zijn expliciete betekenis en daardoor ook de klemtoon, zodat er nu verschil is tussen úitstekend ‘naar buiten gericht’ en uitstékend ‘voortreffelijk’, een onderscheid dat sinds het begin van de 20e eeuw ook door de woordenboeken wordt erkend (WNT).

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

uitstekend

Er zijn enige woorden in het Nederlands die met tweeërlei accent kunnen worden uitgesproken. Een daarvan is uitstekend. Legt men het accent op de eerste lettergreep, dus op uit, dan gebruikt men het woord in letterlijke zin: een kerktoren, hoog boven het geboomte uitstekend, wees ons de weg. Als het accent van de eerste naar de tweede lettergreep verspringt, bezigen wij het woord uitstekend in figuurlijke zin en bedoelen er mee: voortreffelijk. De betekenisovergang is duidelijk: wat zich boven de omgeving verheft, is ongewoon, bijzonder en vandaar: bijzonder goed. Hetzelfde vindt men in voortvarend en voortvarend en met minder betekenisverschil in aanhoudend (voortdurend) en aanhoudend (telkens).

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut