Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

überhaupt - (helemaal, eigenlijk)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

überhaupt bw. ‘helemaal, eigenlijk’
Nnl. überhaupt ‘toch al, in elk geval’ in Het zou veel wijzer zijn, als men überhaupt geen versieringen had aangebracht [1905; Leeuwarder Courant], slingert hij den geheelonthouder überhaupt zoodanige beleedigingen naar het hoofd, dat ... [1917; Archief Eemland], ‘zelfs maar’ in of zij überhaupt nog één voorstel kunnen steunen, dat komt van een minister, die ... [1920; Krantenbank Zeeland], ‘in elk geval, absoluut’ in hij wilde ze überhaupt niet zien en zag ze niet [1927; WNT Aanv.].
Ontleend aan Hoogduits überhaupt ‘zelfs maar, absoluut’ [18e eeuw; Pfeifer], eerder al ‘over het algemeen, in alle opzichten’ [15e eeuw; Pfeifer], ouder über houbet ‘globaal, afgerond, alles inbegrepen’ [14e eeuw; Kluge]. De term is wrsch. afkomstig uit de veehandel: über houbet kopen of verkopen gebeurde zonder alle afzonderlijke koppen te tellen; hieruit ontwikkelde zich een algemenere rechtskundige betekenis ‘globaal, alles inbegrepen’, die stond tegenover ‘per onderdeel behandeld’ (Kluge).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

überhaupt [alles in aanmerking genomen] {1901-1925} < hoogduits überhaupt, was oorspr. een uitdrukking uit de handel in vee; als men über houbet handelde, ging het om een koop van het geheel zonder dat daarbij de koppen werden geteld.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

überhaupt bw.
Alles in aanmerking geneem.
Uit Ndl. überhaupt (1901 - 1925).
Ndl. überhaupt uit D. überhaupt (14de eeu), oorspr. 'n term uit die veehandel. Om vee über houbet te verhandel, beteken om dit te verhandel sonder om die afsonderlike koppe te tel.
Eng. überhaupt (1875).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

überhaupt (Duits überhaupt)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

überhaupt bijwoord van modaliteit: alles in aanmerking genomen 1919 [KWT] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal