Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

tyfus - (besmettelijke ziekte)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

tyfus zn. ‘besmettelijke ziekte’
Vnnl. typhus ‘verwaandheid, bedwelming’ in de verwaantheyd des gemoeds, en 't geene van de Grieken typhus, dat is, een bedwelming en rookdamp genoemt word [1677; WNT]; nnl. typhos “zekere soort van heete koortsen” [1778; WNT], typhus ‘door de Salmonella typhosa-bacterie veroorzaakte besmettelijke ziekte die met koorts en diarree gepaard gaat’ in Dikwijls komen zij (bep. vlekken) zelfs bij de besmettelijke typhus [1809; iWNT uitslag].
Ontleend aan Neolatijn typhus ‘bacteriële ziekte’ [1667; Rey], ontleend aan Grieks tũphos ‘(met koorts gepaard gaande) beneveling, bedwelming; hoogmoedswaan’, afgeleid van tū́phein ‘rook maken, verbranden’.
Internationaal neologisme, in 1759 geïntroduceerd door de Franse geneeskundige François de Sauvages in de Neolatijnse vorm typhus ter aanduiding van diverse besmettelijke, met koorts gepaard gaande ziekten. Het woord gaat terug op Grieks tũphos ‘beneveling, bedwelming’, een woord dat door de Griekse geneesheer Hippocrates al werd gebruikt voor een soort koorts die met bewusteloosheid gepaard ging. Het Griekse woord is afgeleid van tū́phein ‘verstikken, benevelen’, eigenlijk ‘rook maken’.
In het Nederlands wordt met tyfus gewoonlijk de vlektyfus bedoeld, een epidemische, door kleerluizen overgebrachte infectieziekte, die vroeger in West-Europa veel voorkwam.
Lit.: J. Arrizabalaga (2002), ‘Problematizing retrospective diagnosis in the history of disease’, in: Asclepio (Archivo iberoamericano de historia de la medicina y antropología médica) 54, 51-70, hier 58-62

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

tyfus [ziekte] {typhos 1778, typhus 1821} < latijn typhus [trots] < grieks tuphos [beneveling, bedwelming, met koorts gepaard gaande afstomping], van tuphein [rook maken, langzaam verbranden, smeulen] (vgl. estouffade).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

tyfus (Latijn typhus)

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

tyfus. Deze benaming voor de besmettelijke ziekte, die gekenmerkt wordt door hevige koorts, bewustzijnsverlies en aandoeningen van het darmkanaal, en die veroorzaakt wordt door de bacterie salmonella typhi, wordt frequent gebruikt als verwensing in krijg de tyfus!; dit komt ook verkort voor als de tyfus! In Leiden hoorde ik ook krijg de touwtyfus! In alle gevallen is de emotionele betekenis ‘bekijk het maar, je kunt me wat’. Een zestienjarige scholier uit Heemskerk stuurde mij het volgende ontluisterende verwensingsversje: Krijg de tyfus teringjoden,// Ik zal jullie allemaal doden,// Kom maar hier en lik mijn ballen,// Ik zal mijn piemel door de reetspleet knallen. En de jeugd in Leiden kent mag de tyfus tussen je poriën gaan zitten! en krijg de tyfus in je zaadballen, zodat je niet kunt neuken! Andere versterkende verwensingen met tyfus zijn: krijg de tyfus achter je hartkleppen!; krijg de tyfus aan je schaamlap!; krijg de tyfus aan je tenen! (genoemd door Sanders en Tempelaars 1998). Samenstellingen waarin tyfus- versterkt wordt, zijn: krijg de betontyfus achter je hartkleppen!; krijg de dauwtyfus!; krijg de kankertyfus!; krijg de kankerteringtyfus; krijg de roodkoperen klarinettyfus, dan kun je je de kanker poetsen!; krijg de kopertyfus; krijg longtyfus!; krijg de malariatyfus!; krijg de piktyfus!; krijg de ramptyfus!; krijg de rattentyfus!; krijg de schijttyfus!; krijg de touwtyfus (dan kun je pluizen)!; krijg de touwtyfus, dan kun je uitrafelen!; krijg de vetkleptyfus!; krijg de vlektyfus!; krijg de vinkentyfus!; krijg de hongkongindianenteringtyfus! Wij spraken over de versterkende eigenschap van deze samenstellingen. Feit is hoe dan ook dat hoe heftiger de emotie is, des te langer de verwensing. → krijgen, betontyfus, klarinettyfus, schijttyfus, slangentyfus, touwtyfus.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

tyfus ‘ziekte’ -> Indonesisch tifus, tipes ‘ziekte’; Javaans tipus ‘ziekte’; Madoerees tipēs ‘ziekte’; Javindo tifes ‘ziekte’; Japans chibusu, chifusu ‘ziekte’; Chinees † zhifusi ‘ziekte’ ; Koreaans t'ip'usŭ ‘ziekte’ ; Papiaments tífùs ‘ziekte’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

artsexamen [examen dat men moet afleggen om de titel van arts te krijgen] (1865). De nieuwe wet op de geneeskunde van 1865 maakt melding van het ‘artsexamen’. De kennis van medische zaken neemt in deze periode toe. Zo constateert neerlandicus Jan te Winkel in het gedenkboek Eene halve eeuw 1848-1898: “Opmerkelijk is vooral onder beschaafde of zelfs minder beschaafde leeken het toenemend gebruik van medische termen. Wat vroeger “zenuwzinkingkoorts” heette, wordt nu typhus of typheuse koorts genoemd, en de “briefjes” van besmettelijke ziekten hebben een lastig woord als diphtheritis zelfs reeds onder het lagere volk in gebruik doen komen, met serum er bij. Van désinfecteeren en antiseptisch spreken zelfs barbiers en haarsnijders, zooals dienstboden van bacteriënvrije, gesteriliseerde en gepasteuriseerde melk. Koortsthermometers zijn reeds in vele gezinnen voorwerpen van huiselijk gebruik geworden, en wie vroeger niet anders wist of koorts was koorts (gewoon, anderdaagsch of derdendaagsch) heeft nu den mond vol van intermitteerende koorts en malaria. Wie vroeger alleen van “tering” sprak, spreekt nu liefst van tuberculose. Wie vroeger alleen “verkoudheid” kende, gewaagt nu ook van bronchitis. Nu “constateert” men ook als leek een maagcatarh, wanneer men vroeger alleen beweerde, dat “de maag van streek” was. En sinds de “griep” epidemisch en onder zoo verschillende gedaanten is opgetreden, is het oude, bijna geheel vergeten woord influenza een woord van den dag geworden. [...] Zielkunde en zielsziekten zijn onderwerpen van algemeene belangstelling geworden, en ieder weet nu te praten van neurasthenie als van eene kwaal des tijds. Magnetiseurs en somnambules waren vroeger bekend: hypnotiseurs zijn eerst in het laatste kwart onzer eeuw meer algemeen ter sprake gekomen, en suggestie is zulk een gewoon woord geworden, dat men het ook reeds telkens hoort gebruiken, wanneer er niet bepaald van suggestie in hypnose sprake is.”

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

tyfus ziekte 1778 [WNT] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut