Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

tropisch - (betreffende de gebieden tussen de keerkringen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

tropisch bn. ‘betreffende de gebieden tussen de keerkringen’
Nnl. in de verhandeling ... van de tropische voortbrengselen [1822; iWNT], tropisch klimaat [1843; iWNT], tropische gewesten ‘de tropen’ [1844; iWNT].
Geleerde ontlening, mogelijk via of onder invloed van Duits tropisch ‘tropisch’ [1778; Toll.], aan Laatlatijn tropicus ‘betreffende de zonnewende’, zelf ontleend aan Grieks tropikós ‘id.’, zoals in tropikòs kúklos ‘keerkring’. Dit bn. is afgeleid van tropḗ ‘wending’, zoals in tropḗ hēlíou ‘wending van de zon (wanneer deze boven een van de keerkringen staat)’.
Grieks tropḗ is afgeleid van de wortel van trépein ‘draaien, wenden, op de vlucht jagen, rechtsomkeert laten maken’, zie ook → trofee. Buiten het Grieks is wrsch. alleen Sanskrit trapate ‘schaamt zich’ (< ‘wendt zich af’?) verwant; < pie. *trep-, *trep- ‘draaien’ (LIV 650).
De huidige geografische en in de algemene taal meest gebruikelijke betekenis is bij uitbreiding ontstaan uit de meer bij het Latijn en Grieks liggende en vooral in astronomische context voorkomende betekenis ‘betreffende de keerkringen’.
In het Vroegnieuwnederlands is het woord niet geattesteerd; uit reisverslagen en astronomische teksten van die periode zijn wel vindplaatsen bekend van enkele (pseudo-)Latijnse vormen met de betekenis ‘keerkring’: Deese linie (evenaar) streckt oost ende west, als oock beyde de tropicus doen [1595; De Jonge, II, 289], De westelyke winden soecken by noorden den Tropicum Cancri [1599; De Jonge, I, 191], tusschen de beyde Tropicos [1625; iWNT tropen], tusschen de Tropici [1686; iWNT toppunt], tusschen de beyde Tropicos ‘tussen de beide keerkringen’ [1694; iWNT tropen].
tropen zn. mv. ‘zone tussen de keerkringen’. Nnl. tropen ‘keerkringen’ in waaruit blijkt dat deze planten niet alleen aan de vochtige en heete streken tusschen de tropen behooren [1832; Van Hall], ‘het gebied tussen de keerkringen’ in de ziekte der tropen [1844; WNT]. Nieuwvorming, naar het voorbeeld van Duits Tropen ‘tropen’, bij tropisch. De betekenisuitbreiding van ‘keerkringen’ naar ‘gebied tussen de twee keerkringen’ is vergelijkbaar met die van het bn.
Lit.: H.C. van Hall e.a. (1832), Bijdragen tot de natuurkundige wetenschappen, Amsterdam, 7, 46

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

tropisch [bij, tussen de keerkringen] {1822} < hoogduits tropisch < latijn tropicus < grieks tropikos [de zonnewende betreffend], van tropos [wending], van trepein [wenden].

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

tropisch (Duits tropisch)

P.H. van Laer (1964), Vreemde woorden in de sterrenkunde, 2e druk, Groningen

Tropisch (= Lat. trópicus; = Gr. τροπικός (tropikos) = de zonnestilstand betreffend; < → trope). In de nabijheid der tropen; samenhangend met de zonnestilstanden. Tropisch jaar (vert. v. Gr. < τροπικός ἐνιαυτός (tropikos eniautos)) is de tijd die verloopt tussen twee doorgangen van de zon door dezelfde → trope; b.v. door het lentepunt. Het tropisch jaar moet als grondslag dienen voor een goede kalenderregeling.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

tropisch ‘bij of tussen de keerkringen’ -> Indonesisch tropis ‘bij of tussen de keerkringen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

tropisch bij of tussen de keerkringen 1822 [WNT] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal