Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

tompoes - (gebakje)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

tompoes zn. ‘soort gebakje’
Nnl. Tom Pouce. Een plaat belegt men met korst en gebakken zijnde verdeelt men dit in tweeën ... [1875; iWNT], tompoezen (mv.) [1894; iWNT].
Ontleend aan de naam Tom Pouce, de letterlijk in het Frans vertaalde bijnaam Tom Thumb (oorspronkelijk een bijfiguur uit de Arthursagen) van de Amerikaanse “dwerg” Charles Stratton (1838-1883), een combinatie van de voornaam Tom, inkorting van Thomas, en pouce ‘duim’ (Engels thumb) [13e eeuw; Rey], eerder al pouz ‘id.’ [ca. 1130; Rey] en polz ‘id.’ [begin 12e eeuw; Rey], dat teruggaat op Latijn pollicem, de accusatief van pollex ‘id.’. Deze bijnaam was heel populair voor alles wat klein was. De naam Tom Pouce werd bijv. ook gegeven aan een bepaald type kleine rijtuigen [1851; Zierikzeesche Nieuwsbode], aan een geranium, Pelargonium Tom-Pouce [1881; Leeuwarder Courant] en aan een kleine damesparaplu. Ook andere dwergen die voor publiek optraden kregen die naam, zoals Jan Hannema in Friesland [1854; Leeuwarder Courant]. Waarschijnlijk werd het gebakje zo genoemd om het te onderscheiden van de grote versie, een taart van dezelfde samenstelling.

Thematische woordenboeken

E. Sanders (1993), Eponiemenwoordenboek: Woorden die teruggaan op historische personen, Amsterdam

tompouce, gebakje, paraplu
Op 14 januari 1844 dromden in de haven van New York ruim tienduizend mensen samen om een zesjarige dwerg uit te wuiven bij zijn vertrek naar Engeland.
Charles Sherwood Stratton, beter bekend als General Tom Thumb, was in korte tijd buitengewoon populair geworden. Hij werd op 4 januari 1838 geboren in Bridgeport, Connecticut, als derde zoon van een timmerman. De overige familieleden hadden een normaal postuur, maar Charles stopte met groeien toen hij zes maanden oud was. Als tiener woog hij zeven kilo bij een lengte van 63,5 centimeter. Later groeide hij uit tot 1,01 meter. Zijn gewicht nam uiteindelijk toe tot ruim 31 kilo.
Stratton was op vierjarige leeftijd ontdekt door de bekende impresario Phineas Taylor Barnum [1810-1891], een naam die de Van Dale haalde met als betekenis ‘reusachtig’. Een oud woordenboek omschrijft een barnum als ‘een man, die door bluf en reclame vertooning wil maken en geld verdienen’.
Barnum had in 1842 in New York het zogeheten Amerikaans museum voor curiositeiten gekocht. Hij kwam snel tot zaken met de ouders van Charles, leerde het jongetje dansen, zingen en voordragen en stelde hem vervolgens in zijn museum tentoon als ‘Generaal Tom Thumb, een elf jaar oude dwerg, zojuist gearriveerd uit Engeland’.
De naam Tom Thumb voor ‘klein persoon’ kwam in het Engels al voor vanaf de 17de eeuw en gaat terug op de sprookjesfiguur die in 1697 als le Petit Poucet, Klein Duimpje dus, door Charles Perrault werd beschreven. De Fransen vertaalden Tom Thumb na kennismaking met Charles Stratton als Tom Pouce. Eerst betekende tom-pouce in het Frans alleen ‘klein mannetje’, maar vanaf 1924 werd er, net als in het Nederlands, ook een korte damesparaplu mee aangeduid.
Het gebakje werd in het Nederlands voor het eerst beschreven in 1875. Het WNT gaat ervan uit dat waarschijnlijk zowel gebak als paraplu teruggaat op Tom Pouce, alias Tom Thumb, alias Charles Stratton, maar volgens het nieuwste etymologisch woordenboek geldt dit alleen voor de paraplu.
Hoe het ook zij, door toedoen van Barnum veranderde Charles Stratton van een verlegen jongetje in een ‘vrijpostige, bevallige entertainer, opgewekt, innemend en met een goed gevoel voor humor’. Het publiek stroomde toe en de kleine generaal werd Barnums eerste grote kassucces.
Eenmaal aangekomen in Engeland vierde de zesjarige Stratton enorme triomfen. Uiteindelijk werd hij zelfs uitgenodigd om op Buckingham Palace voor de jeugdige koningin Victoria (z.a.) zijn kunsten te vertonen. Vooral met zijn imitatie van Napoleon had hij een overdonderend succes.
Bij Tom Thumbs bezoek aan Amsterdam, in 1858, was dit het enige nummer dat echt aansloeg. De Nederlanders waren dan ook enigszins verwend, want sinds 1845 trok de dwerg Jan Hannema, in 1839 in Franeker geboren, volle zalen onder de naam admiraal Tom Pouce. Hannema was toen zes jaar oud maar ging door voor 21. Overigens werd ook hij in Engeland door de dwergofiele koningin Victoria ontvangen.
Stratton zou het grootste gedeelte van zijn leven blijven rondreizen. Op 10 februari 1863 trouwde hij met een andere dwerg uit Barnums stal: Mercy Lavinia Warren Bumpus. De groteske bruiloft kreeg zo buitensporig veel aandacht in de pers dat de New Yorkse kranten bijna de burgeroorlog vergaten.
In zijn laatste jaren leefde Stratton er flink op los. ‘Hij cultiveerde een voorkeur voor dure sigaren en voor nog duurdere paarden en jachten’, schrijft zijn biograaf. Hij stierf plotseling op 15 juli 1883 aan een beroerte, 45 jaar oud.
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut