Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

terbium - (chemisch element)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

terbium [chemisch element] {1870} < modern latijn terbium, door de ontdekker ervan, de Zweedse chemicus Karl Gustav Mosander (1797-1858), genoemd naar de Zweedse plaats Ytterby, verkort Terby.

Thematische woordenboeken

E. Sanders (1995), Geoniemenwoordenboek, Amsterdam

ytterbium (1886, uit het Frans) scheikundig element

Welke Zweedse plaats is het vaakst vernoemd? Niet Stockholm, niet Uppsala, en niet Göteborg. Nee, de Zweedse plaats die in alle moderne talen de meeste sporen heeft achtergelaten is Ytterby. Zo kent het Nederlands onder andere ytteraarde, ytterbium, ytterspaat en yttrium — woorden die allemaal in Van Dale staan. In encyclopedieën zijn bovendien nog te vinden yttrotitaniet, yttrotantaliet en yttriumoxied. Men kan veilig stellen dat vrijwel alle woorden in het Nederlands, Frans, Duits en Engels die beginnen met de ongebruikelijke lettercombinatie ytt — en dat zijn er tientallen — te maken hebben met Ytterby.
Dat 99,9 procent van de mensheid nooit van Ytterby heeft gehoord, is niet verwonderlijk. Het plaatsje wordt in de meeste Nederlandse en buitenlandse naslagwerken even genoemd bij bovenvermelde woorden, maar daar houdt het mee op.
Gelukkig biedt de grote Zweedse encyclopedie, het Svensk Uppslagbok, uitkomst. Daarin wordt zelfs melding gemaakt van twee Ytterby’s. Het Ytterby waar het hier om gaat is een veldspaatgroeve op de oostelijke punt van Resarö, bij Vaxholm in de Stockholmse scheren. Vanaf 1750 werd in deze groeve kwarts gewonnen en vanaf 1780 veldspaat.
In 1794 deed de Finse scheikundige en mineraloog Johan Gadolin (1760-1852) in deze groeve onderzoek naar een zeldzaam mineraal. Tijdens dit werk stuitte hij op een nieuwe aardsoort, die hij ytterbia noemde, een naam die drie jaar later werd ingekort tot yttria. Om het nog ingewikkelder te maken: in 1802 kreeg dezelfde aardsoort weer een andere naam, namelijk gadoliniet, ter ere van de Finse ontdekker.
Bij nader onderzoek bleek gadoliniet te bestaan uit een mengsel van allerlei mineralen. Het grote onderzoeken en naamgeven kon nu beginnen. De Zweedse scheikundige Carl Gustaf Mosander (1797-1858) nam de leiding: in 1842 isoleerde hij uit het gadoliniet een element dat hij erbium noemde, een jaar later gevolgd door terbium — nog eens twee woorden die etymologisch verband houden met het plaatsje Ytterby, respectievelijk verkort tot (Ytt)erby en (Yt)terby.
De Zwitserse natuurkundige Jean Charles Galissard de Marignac (1817-1894) nam de fakkel over en kwam in 1878 onder meer met ytterbium, voor een zeer zeldzaam, schitterend, poedervormig metaal dat zo moeilijk te isoleren is dat het nauwelijks commercieel wordt toegepast. Dat is niet het geval met yttrium, dat onder meer wordt verwerkt in beeldbuizen van televisies.
De nieuwsgierigheid van de gemiddelde lezer zal nu ruimschoots bevredigd zijn, maar er blijven nog twee belangwekkende feiten te melden: 1. Ytterby is tot 1934 als groeve in gebruik gebleven; en 2. de grootste diepte van de groeve is 135 meter.
En dat tweede Ytterby? Dat is Nils, Nils Ytterby, het pseudoniem van de Zweedse schrijver K. Skredsvik, een auteur die in Nederland ongeveer even bekend is als de veldspaatgroeve op de oostelijke punt van Resarö.

Engels ytterbium (1879); Duits Ytterbium (1879); Frans ytterbium (1878).

Vergelijk strontium

YTTERBIUM: Witsen Geysbeek Wdb. zamenleving 6 (1861) 5248; Nieuwenhuis Alg. wdb. kunsten en wetensch.1 10 (1866) 411; Heyse Fremdwtb. (187916) 1012; Winkler Prins5 16 (1938) 585; Svensk Uppslagbok 32 (1955) 197; Ency. Brit.15 X (1981) 839; Dauzat Dict. étym. (19932) 820; WNT XXVII (1993) 256-260; OED (19932).

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Terbium (Tb, 65). In 1843 door Mosander (1797—1858) tegelijk met erbium uit de yttrium-aarde afgescheiden. De naam werd weer gevormd uit den naam van de Zweedse stad Ytterby, de vindplaats van het mineraal.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

terbium chemisch element 1870 [Gerding, Zakwrdb. Scheik.] <modern Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut