Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

telescoop - (ver)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

tele- voorv. ‘ver’
Nnl. in bijv. telescoop, telegraaf, telegram, telefoon, telepathie, televisie, telecommunicatie, als in: nnl. zoo dat om ze gemakkelyker te zien, een Telescoop van 2 voet moest werden gebruikt [1758; Leeuwarder Courant], uitvinding van een telegraphe of correspondentiewyzer [1794; Picarta], overeenkomsten gesloten door middel van brieven, boden, openbare aankondigingen of telegrammen [1860; Picarta], telephone ‘toestel voor geluidsoverdracht op afstand’ [1875; WNT], Ze hebben zelfs voor die eigenaardige gemeenschap op een afstand een mooi Grieks woord samengesmeed dat telepathie heet [1898; Leeuwarder Courant], het vraagstuk der televisie, het vèr zien van levende beelden [1910; Leeuwarder Courant], een Internationale Unie van Telecommunicatie [1935; Het Vaderland], zoals men de radio of de televisie aanzet [1958; WNT Aanv.].
Internationale ontlening aan Grieks tēle-, combinatievorm van het bijwoord tẽle ‘ver weg, op afstand’.
Grieks tẽle (Aeolisch pḗlui) is verwant met: Sanskrit caramá ‘verst verwijderd’, cirás ‘langdurig’; Welsh pell ‘ver’; < pie. *kwelh1- ‘ver in afstand, ver in tijd’ (IEW 640), dat wrsch. dezelfde wortel is als de wortel *kwelh1- ‘draaien, keren, wenden’ (LIV 386, i.h.b. noot 1) van → wiel.
De meeste zelfstandige naamwoorden met tele- zijn internationale wetenschappelijke termen. De hierboven genoemde woorden zijn gevormd met resp. de achtervoegsels → -scoop ‘kijker’; -graaf ‘schrijver, neerlegger’ en -gram ‘schrift, het schrijven’, zie → -grafie en → -graaf; -foon ‘geluid’ zoals in → grammofoon; -pathie ‘gevoel’, zie → apathie; en de woorden → visie ‘kijk, het zien’ en → communicatie ‘verbinding, uitwisseling van informatie’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

telescoop [verrekijker] {ca. 1740} < italiaans telescopio of < modern latijn telescopium, gevormd van grieks tèle [ver] + -scoop.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

teleskoop s.nw.
Optiese instrument om verafgeleë voorwerpe waar te neem.
Uit Ndl. telescoop (ongeveer 1740).
Ndl. telescoop uit It. telescopio (ongeveer 1610) of direk uit moderne Latyn telescopium, gevorm van Grieks tele 'ver' en -scoop, met lg. van Grieks -skopos van skopeo 'ek kyk na'. In 1610 het Galileo Galilei die mane van Jupiter m.b.v. so 'n instrument ontdek.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

telescoop (Italiaans telescopio of modern Latijn telescopium)

P.H. van Laer (1964), Vreemde woorden in de sterrenkunde, 2e druk, Groningen

Telescoop (= laat-Lat. telescópium; < Gr. τῆλε (tèle) = ver, + → -scoop). Instrument om ver verwijderde voorwerpen te zien. Astronomische kijker. De naam is van Galilei (1564-1642).

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Telescoop (= M.E. Lat. telescópium; < → tele-, + → -scoop). Instrument voor het waarnemen van ver verwijderde voorwerpen; astronomische kijker. De naam is afkomstig van Galileï (1564—1642).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

telescoop ‘verrekijker’ -> Indonesisch téléskop ‘verrekijker’; Japans † teresukoppu ‘verrekijker’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

telescoop verrekijker 1740 [WNT] <Italiaans of Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut