Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

tegemoet - (naar iemand of iets toe)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

tegemoet bw. ‘naar iemand of iets toe’
Mnl. te ghemoete, teghemoete in daer si quamen te gemoete ‘waar ze elkaar tegenkwamen’ [1260-70; VMNW], Mar nabals wijf quam ... Met prosente hem te ghemoete ‘maar Nabals vrouw kwam hem met geschenken tegemoet’, Judas quam hem teghemoete [beide 1285; VMNW]; vnnl. ook overdrachtelijk in tegemoetkomen (treden e.d.) ‘welwillend bijstaan, toegeven’ in Hy beloofde ... hun zulx te gemoete te treeden ‘hij beloofde hun zodanig tegemoet te komen’ [ca. 1645; iWNT].
Gevormd uit → te 1 ‘naar, bij, in e.d.’ en de datief van mnl. ghemoet ‘ontmoeting, het samentreffen’, zoals in Nochtan wasser menech ghemoet ‘maar er waren toch vele (vijandige) ontmoetingen (d.w.z. gevechten)’ [1285; VMNW]. Dit zn. kwam vooral voor in combinatie met voorzetsels en betekende dan ‘aanwezigheid, tegenwoordigheid’, zoals in Te comene in dat gods gemoet ‘in Gods tegenwoordigheid te komen’ [1265-70; VMNW]. Het is afgeleid van het werkwoord ghemoeten ‘ontmoeten, tegenkomen, afgaan op iemand’, zie → ontmoeten.
Mnl. moet zonder voorvoegsel komt in dezelfde functie voor: hem te moete quame ‘hem tegemoet zou komen’ [1321; MNW].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gemoet znw. o. in de samenstelling tegemoet, mnl. (te) ghemoete van ghemoet ‘ontmoeting, vijandelijk treffen’, ook moet o. ‘ontmoeting’, os. mōt, mnd. gemōt, oe. gemõt ‘samenkomst’, on. mōt o. ‘ontmoeting, samenkomen’ en verder mnd. mōte, mhd. muoʒe v. ‘ontmoeting, samenkomst’.

De afl. uit een idg. wt. *mōd of *mād ‘ontmoeten, naderbij komen’ met verwijzing naar arm. matčim ‘ik nader’ (IEW 746) is niet aannemelijk. — Beter F. A. Wood MPh II, 1914, 312 die verband legt met de groep van meten en een bet. ontw. construeert ‘uitgemeten plaats’ > ‘verzamelplaats’ > ‘verzameling’. Maar dan schijnt het beter van een grondbet. ‘samenkomst in de mannenkring’ uit te gaan, die uit een grondbegrip van ‘gevlochten omheining’ kan zijn ontstaan en waaruit zich ook het woord moet ‘vlek’ kan ontwikkeld hebben (zie: moet). In dit geval hebben zich meten en ontmoeten op geheel zelfstandige wijze uit het grondbegrip van ‘omheining’ > ‘mannenkring’ ontwikkeld.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gemoet, tegemoet. Uit den mnl. dat. (te) ghemoete (ook in ênes ghemoete) van ghemoet o. “ontmoeting, vijandelijk treffen” (ook moet o. “ontmoeting”) = os. môt (in môt-fandium “choreis”?), mnd. gemôt (tô gemôte “tegemoet”), ags. gemôt o. “bijeenkomst”, on. môt o. “ontmoeting, samenkomst” (o.a. in â, î môt(i), at môti, til môts “tegemoet”). Het ww. mnl. (ghe)moeten, germ. *(ʒa)môtianan “tegemoet gaan, ontmoeten” komt in ’t W.-, N.- en Oostgerm. voor: os. môtian, ofri. mêta, ags. (ge)mêtan (eng. to meet), on. mø̂ta, got. gamotjan; in ’t Nnl. nog dial. (bijv. wvla.); zie verder bij ontmoeten. Vgl. nog mhd. muoʒe, mnd. môte v. “ontmoeting, samenkomen”.

[Aanvullingen en Verbeteringen] gemoet. Voor os. mot sandium (waarvoor *môt-fandium gelezen is) is wellicht terecht mit sanclîcun gesubstitueerd.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

gemoet I. I.pl.v. os. môt-fandium lees: môt-sandium. Maar ook dit wordt wel als een corrupte vorm beschouwd. Zie v.Wijk Aanv.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

gemoet , in te gemoet, datief van een zelfst.nw. gemoet, Mnl. ghemoet, Os. môt + Ags. gemót, On. mót = ontmoeting (z. ontmoeten en moeten).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

tegemoet ‘bijwoord: in de richting dat men iets of iemand ontmoet’ -> Fries temjitte ‘bijwoord: in de richting dat men iets of iemand ontmoet’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut