Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

taxi - (huurauto met chauffeur)

Etymologische (standaard)werken

H. Beelen en N. van der Sijs, ‘Woordsprong’, serie in: Onze Taal 2013-2018

Verkorte woorden

Een maand geleden waren 58 wereldleiders op bezoek in Nederland om zich gezamenlijk te buigen over de nucleaire veiligheid. In de media werd deze ‘Nuclear Security Summit’ aangeduid als de ‘nucleaire top’ of de ‘atoomtop’, een woord dat is samengesteld uit atoom en top. Het thema van de atoomtop was echter niet het atoom, maar de atoomveiligheid. De samenstelling atoomtop is dus een verkorting van atoomveiligheidstop. Ook het woordje top is trouwens een verkorte vorm, te weten van topconfererentie. De volledige vorm zou dus moeten luiden: atoomveiligheidstopconferentie, een hele mond vol. De korte variant atoomtop is net zo duidelijk, maar minder omslachtig.
Taalkundigen noemen woorden als atoomtop verkorte samenstellingen. Verkorte samenstellingen komen al eeuwen voor in het Nederlands. Oudere voorbeelden zijn bisdom (van bisschopdom), bootsmaat (bootsmansmaat), stierenvereniging (stierenhoudersvereniging) en hulpakte (hulponderwijzersakte). In de februari/maart-aflevering van deze rubriek zijn we ingegaan op enkele gevallen die niet zo makkelijk als verkorting herkenbaar zijn: theedoek (van theegoeddoek) en washandje (washandschoentje).

Kip-ei-kwestie
Zonnepitten zijn geen pitten van de zon, maar van zonnebloemen, eigenlijk dus: ‘zonnebloempitten’. Een scharrelei is een ei dat gelegd is door een kip die vrij buiten kan lopen en de grond kan omwoelen, ofwel ‘scharrelen’. Scharrelei is dus een verkorting van scharrelkippenei. Hoewel vrijlopende koeien en varkens er andere manieren op na houden om hun kostje te vinden dan scharrelende kippen, worden ook zij ‘scharreldieren’ genoemd. Scharrelvlees kan dus worden opgevat als een verkorting van scharreldierenvlees. Maar het woord kan evengoed simpelweg gevormd zijn naar analogie van scharrelei. De precieze herkomst ligt in het duister – het is een etymologische kip-ei-kwestie.
Dat zien we ook bij andere woorden. Kerncentrale is een verkorting van kernenergiecentrale, maar is kernmacht een verkorting van kernwapenmacht of van kernbommenmacht? Zo ook kan atoompolitiek worden herleid tot atoomwapenpolitiek, atoombompolitiek of atoomveiligheidspolitiek, dan wel – in een andere betekenis – tot atoomenergiepolitiek.

Taxi
Waarom worden woorden verkort? Dat heeft te maken met een universeel menselijk streven naar efficiënte communicatie. Ook afkortingen, samentrekkingen en onaffe zinnen zijn manifestaties van ons verlangen naar weglaten van het overbodige. De algemene term voor woorden of zinnen waaruit elementen zijn weggelaten, is ellips. Voorbeelden zijn Kerst (van Kerstmis), hum (humeur) en memo (memorandum), waarbij de lange en de korte vorm nog naast elkaar bestaan. In andere gevallen hebben de verkorte vormen de lange vormen min of meer verdrongen. Het woord voor de batterij van een auto is accu, niet accumulator, en dat voor een strafschop bij het voetballen penalty, en niet (meer) penaltykick. Ook het woord muisjes, voor het broodbeleg op beschuit dat wordt gegeten als er een baby is geboren, is een verkorting. De met een gekleurd suikerlaagje bedekte anijszaadjes hebben hun oorspronkelijke naam te danken aan de vormovereenkomst met muizenkeuteltjes.
Een mooi voorbeeld van verkorting is het woord taxi. Aan het eind van de negentiende eeuw werden huurrijtuigen voorzien van apparaten die de afgelegde afstand maten en de ritprijs lieten zien. In het Duits werd dit toestel ‘Taxameter’ genoemd. In het Frans werd het woord gewijzigd in taximètre. Voor de omslachtige samenstelling taximètre-automobile kwam in het Frans weldra de verkorting taxi op, die in het Nederlands is overgenomen.

Jaarclub
In het februari/maartnummer vroegen we u om meer voorbeelden van verkortingen toe te sturen. Dat heeft een aantal boeiende inzendingen opgeleverd. Kippengaas kan goed een verkorting van kippenhok(ken)gaas zijn, dat vroeger inderdaad werd gebruikt, maar het kan evengoed eenvoudigweg gaas zijn dat wordt gebruikt om de kippen binnen de ren of de tuin te houden. Ook jaarclub is voor tweeërlei uitleg vatbaar: het kan worden gezien als verkorte samenstelling in de betekenis ‘een groepje studenten die in hetzelfde jaar lid geworden zijn van een studentenvereniging’, eigenlijk dus: jaargenotenclub. Maar jaar kan hier ook in overdrachtelijke zin zijn genomen: ‘groep studenten van hetzelfde jaar’; in dat geval is het geen verkorte samenstelling.
Dat er verkorte woorden bestaan, staat buiten kijf, maar lang niet altijd is precies duidelijk of een woord een verkorte samenstelling is, en zo ja: hoe deze is gevormd.
[Hans Beelen en Nicoline van der Sijs (2014), ‘Verkorte woorden’, in: Onze Taal 5, 135]

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

taxi zn. ‘huurauto met chauffeur’
Nnl. eerst in de samenstelling taxameter ‘huurrijtuig met toestel dat aangeeft hoeveel men moet betalen’ [1899; Groene Amsterdammer], de bok van een taxameter [1900; Leeuwarder Courant], daarna taxi-meter ‘meter die de verschuldigde vrachtprijs aangeeft’ in voordat de taxi-meters algemeen waren, wist ik hoeveel ... een bepaalde rit ... [1909; NRC], taxi-auto in rijtuigen en taxi-auto's en auto-taxi in de chauffeur van de auto-taxi [beide 1909; NRC], vrijwel meteen ook de verkorting taxi ‘huurauto met chauffeur’ in een vlugge taxi, die me ... naar de Kamer moest brengen [1909; NRC], hij deed een taxi stilhouden [1910; NRC].
Verkorting van taximeter. De oude vorm taxameter is ontleend aan Duits Taxameter ‘toestel op huurrijtuigen dat aangeeft hoeveel men moet betalen’ [1880; Toll.], gevormd uit middeleeuws Latijn taxa ‘heffing, vastgestelde hoeveelheid’, zie → taks 1, en Meter ‘meettoestel’, zie → meter 1. De latere vorm taximeter is ontleend aan Frans taximètre [1905; Rey], ouder taxamètre [1901; Rey], dat eveneens is ontleend aan Duits Taxameter. Op voorstel van de Franse taalkundige Th. Reinach werd taxa- gewijzigd in taxi-, naar Grieks táxis ‘vaststelling, betaling’.
Het woord duidde oorspronkelijk alleen de meter aan, en werd gebruikt in samenstellingen als Frans taximètre-automobile, taximètre-auto en Engels taximeter cab. Na korte tijd werden dergelijke samenstellingen verkort: taximètre werd de naam van het voertuig dat van een dergelijke meter was voorzien [1907; Rey] en ook taxi-auto [1923; Rey] kwam voor. De vorm taximètre werd op zijn beurt verkort tot taxi [1907; Rey], een vorm die in het Nederlands werd overgenomen, hoewel de verkorting ook zelfstandig in het Nederlands kan hebben plaatsgevonden.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

taxi [huurauto met chauffeur] {1926-1950} < frans taxi, verkort uit taximètre (vgl. taximeter).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

taxi znw. m., ‘huurauto’, in de 20ste eeuw, zal wel ontleend zijn < fra. taxi, verkorting van taxi-auto, d.i. een auto met een taximètre.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† taxi znw. Misschien naar fr. taxi, dat een verkorting is van taxi-auto, waarin het eerste lid weer uit taximètre is verkort. Ook kan het ndl. woord onafhankelijk van het Fr. uit taxi-meter(-auto) zijn verkort. Deze laatste samenst. schijnt als taxameter het eerst in Duitsland gevormd te zijn tussen 1880 en 1890. De vorm met i is van het Fr. uitgegaan.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

taxi s.nw.
Motor of bussie met 'n bestuurder wat deur 'n passasier of passasiers volgens 'n bepaalde tarief gehuur word.
Uit Eng. taxi (1907).
Eng. taxi is 'n verkorting van taxicab, met lg. 'n verkorting van taximeter cab. Eng. taximeter uit Fr. taximètre (1906), met lg. 'n wysiging van D. taxameter (1880). Fr. taximètre is 'n samestelling van Grieks taxis 'betaling' en Fr. mètre. Oorspr. het die woord die meter aangedui, maar byna dadelik die voertuig self.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

taxi (Frans taxi(mètre))
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

taxi ‘huurauto met chauffeur’ -> Indonesisch taksi ‘huurauto met chauffeur’; Jakartaans-Maleis taksi ‘huurauto met chauffeur’; Javaans taksi ‘huurauto met chauffeur’; Madoerees taksi ‘huurauto met chauffeur’; Sranantongo taksi ‘huurauto met chauffeur’; Aucaans takisi ‘huurauto met chauffeur’; Sarnami taxi ‘huurauto met chauffeur’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

taxi huurauto met chauffeur 1911 [WNT Bijv.+verb.] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut