Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

talisman - (gelukbrengend voorwerp)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

talisman zn. ‘gelukbrengend voorwerp’
Vnnl. talisman ‘magische figuur’ in andere, die met Talismannen ... hebben haer vertrouwt op vremde verdraeyde strepen, linien, characteren, woorden en getallen, die sy noemen zegelen der Planeten [1660; iWNT verdraaid]; nnl. talisman ‘gelukbrengend voorwerp of figuur, gelukbrengende handeling’ in Wanneer de Engel een talisman om zynen linker arm bond, en hem deszelfs kragt bekend maakte [1760; WNT], toverkunstige vierkanten ... eene soort van toverfiguren (talismans) [1802; WNT tooverkunst], ook overdrachtelijk ‘afweermiddel, bescherming’ in Vernuft is onze talisman [1868; WNT].
Ontleend aan Frans talisman ‘voorwerp waaraan men magische krachten toeschrijft’ [1592; TLF]; dat woord is zelf ontleend, mogelijk rechtstreeks en niet via het veel later geattesteerde Spaanse talismán [1739; Corominas], aan Arabisch ṭilasmān, de dualisvorm van ṭilasm, ṭilsam ‘amulet, toverfiguur’. Het Arabische woord is zelf ontleend aan Laatgrieks télesma ‘talisman, godsdienstig ritueel, betaling’, klassiek Grieks ‘wijdingsritueel, betaling’; dat woord is afgeleid van het ww. teleĩn ‘uitvoeren (van rituelen), betalen (van belasting), vervullen, volbrengen’. Het ww. teleĩn is een afleiding van télos ‘belasting’, zie → tol 2.
Lit.: Philippa 1991

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

talisman [voorwerp dat geluk brengt] {1778} < frans talisman < spaans talismán < arabisch ṭilasm < grieks telesma [betaling, belasting, religieuze ceremonie, talisman], van teleō [ik voltooi, ik wikkel een zaak af, betaal, breng offers, ik offer] (telos [einde]).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

talisman znw. m., eerst nnl. < spa. talisman of ital. talismano < perz. mv. ṭilismān < vulg. arab. ṭilsam < arab. ṭilasm ‘toverbeeld’ < gr. télesma (Lokotsch Nr. 2077).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

talisman znw., nog niet bij Kil. Internationaal woord. < spa. talisman, dit uit een vorm van arab. tilsam “magische beeltenis met mystische letters”; dit is weer van gr. oorsprong (télesma).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

talisman m., gelijk in alle mod. talen, uit Sp. id., van Ar. tilsam = tooverfiguurtje, van Gr. télesma = ritus.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

talisman (Frans talisman)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Talisman. Het middeleeuwsche Grieksch had een woord to telesma = de volmaaktheid; die Arabieren namen het als “talisman” over met de beteekenis van bovennatuurlijk voorbehoedmiddel tegen ziekten en rampen. Zie ook: Amulet.

R. Dozy (1867), Oosterlingen, verklarende lijst der Nederlandschen woorden die uit het Arabisch, Hebreeuwsch, Chaldeeuwsch, Perzisch en Turksch afkomstig zijn, 's-Gravenhage

Talisman
Het Perz. meervoud tilismân van ’t enkelvoud tilism (طلسم), zooals de Perzen het woord uitspreken, dat bij de Arab. tilsam luidt en dat eene overschrijving is van τέλεσμα (in dezen zin in ’t Gr. der Middeleeuwen).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

talisman voorwerp dat geluk brengt 1778 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut