Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

tabel - (geordende lijst)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

tabel zn. ‘geordende lijst’
Nnl. tabel, tabelle ‘overzicht, geordende lijst’ in Trigonometrische Tabellen ... heeten de Tafelen, waar in men de Sinus en Tangentes voor alle Graden ... vind [1740; WNT Aanv. sinus], Tabel van alle de metaale en ysere stukken kanon [1778; WNT], de in nevensgaande tabelle genoemde plaatsen [1808; WNT station], ook in allerlei samenstellingen, zoals (in) tabelvorm [1915; WNT], gewichtstabel [1919; WNT].
Ontleend, wrsch. via Duits Tabelle ‘overzicht’ [17e eeuw; Kluge], aan Latijn tabella ‘inschrift, herdenkingstablet, plankje’, verkleinwoord van tabula ‘plank, tafel, schrijftablet’, zie verder → tafel.
Het rechtstreeks op Latijn tabula teruggaande Franse woord table, waarvoor zie ook → tablet, kreeg naast onder meer ‘tablet om op te schrijven’ ook de betekenis ‘register, geordende lijst’ [1335; TLF]; dit woord zal wrsch. een rol hebben gespeeld bij de betekenisontwikkeling van het Nederlandse woord.
In het Middelnederlands en Vroegnieuwnederlands werd voor de betekenis ‘register, lijst’ het woord → tafel gebruikt: reeds in 1240 betekent taffle ‘tabel, (geslachts)register’ [Bern.].

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

tabel [geordende lijst] {1568} < latijn tabella [plankje, (met was bestreken) schrijftafeltje, aantekenboekje, akte], verkleiningsvorm van tabula [plank, schrijftafeltje, geschrift, register, akte] (vgl. tablet, tafel).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

tabel znw. v., eerst nnl. < lat. tabella ‘klein plankje om op te schrijven of te rekenen; oorkonde, protokol’, eig. ‘plankje, bordje’. — > russ. tábel̕ (sedert 1708, vgl. R. v. d. Meulen, Verh. AW Amsterdam 66, 2, 1959, 96-97).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

tabel znw., nog niet bij Kil. Ook elders voorkomende ontl. uit lat. tabella.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

tabel v., van Lat. tabellam (-a), dimin. van tabula = tafel (z.d.w.).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

tabel s.nw.
Geordende lys gegewens.
Uit Ndl. tabel (al Mnl.).
Ndl. tabel uit Latyn tabella 'plankie, met was bestreke skryftafeltjie, akte', die verkleinw. van tabula 'plank, skryftafel, akte'.
D. Tabelle, Eng. table.
Vgl. tablet, tafel, tafereel.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Tafel, van ’t Lat. tabula = plank; ook disch. Het Mnl. tafele bet. ook plaat, schilderij (als plank), vandaar ons tafreel voor tafeleel met den Romaanschen uitgang eel; evenals het Ofr. tablel (thans tableau). Zoo spreekt men ook van: de tafelen der wet = de steenen, waarop de 10 Geboden stonden, als ’t ware de beide planken. Ook ons tabel (lijst) is ’t zelfde woord (’t Fr. table); het bet. bij de Romeinen (tabula) eveneens lijst.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

tabel ‘geordende lijst’ -> Russisch tábel' ‘geordende lijst; (Bargoens) tijdens een diefstal gestolen goederen’; Oekraïens tábel' ‘lijst, register, opsomming’ ; Azeri tabel ‘geordende lijst’ ; Indonesisch tabél ‘geordende lijst’; Papiaments tabèl ‘geordende lijst’.

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

rang. Ook bij andere trefwoorden komt ter sprake dat de Russische tsaar Peter de Grote een belangrijke rol speelde voor de overname van Nederlandse leenwoorden in het Russisch. De tsaar wilde 'prorubit' okno v Jevropu' (letterlijk: een raam naar Europa uithakken). Toen Peter eind zeventiende eeuw in Nederland verbleef, ontmoette hij Cornelis Cruys, een Nederlandse zeeman van Noorse afkomst die op dat moment in dienst was van de Amsterdamse Admiraliteit als equipagemeester. Peter benoemde Cruys tot vice-admiraal van de Zwarte Zeevloot en de Oostzeevloot. Nog steeds staat op de Russische admiraalsvlag een kruis! Dankzij Cruys kwamen er veel Nederlandse marineofficieren naar Rusland. Cruys ontwierp in 1698 een Zeereglement in het Nederlands en het Russisch, dat Peter de Grote in 1720 liet verschijnen in een tweetalige uitgave. Het reglement bleef tot 1797 van kracht, en de vele herdrukken ervan bleven tweetalig Russisch en Nederlands. In dit reglement, en in de scheepvaart in het algemeen, speelde het begrip rang een belangrijke rol, in de betekenis 'rangorde, klasse, afdeling, categorie'. Dit woord is dan ook overgenomen in het Russisch, net als het Nederlandse woord tabel 'lijst, register, opsomming'. Op 1 februari 1721 ondertekende Peter de Grote namelijk de zogenoemde tabel' o rangach 'rangentabel', waarop de veertien rangen in het leger, op de vloot en in het civiele leven stonden; dit overzicht werd uitgevaardigd op 24 januari 1722 en bleef, met wijzigingen, tot aan de Revolutie in 1917 van kracht. Als zesde en zevende rang op de vloot stonden vermeld kapitan pervogo ranga (kapitein van de eerste rang) en kapitan vtorogo ranga (kapitein van de tweede rang).

Uit het Russisch is rang overgenomen door het Oekraïens, Wit-Russisch en Bulgaars. Het woord komt ook voor in andere Slavische talen, zoals het Kroatisch, Macedonisch, Servisch en Pools, maar zal daar zijn geleend uit het Duits of Frans.

Het woord tabel' heeft in de Russische dieventaal een bijzondere betekenis gekregen, zo blijkt uit onderzoek van Dovhopolyj (zie ook overal), namelijk 'tijdens een inbraak gestolen goederen'. De afleiding tabel'nyj wordt in de dieventaal gebruikt voor 'eerlijk', en tabla heeft in jongerentaal de betekenis 'gezicht' gekregen.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

tabel geordende lijst 1399 [Stadb. Zwolle II] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut