Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

symmetrie - (evenredige vormverhouding)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

symmetrie zn. ‘evenredige vormverhouding’
Vnnl. om de Simmetrie te beschrijuen ‘om de evenredigheid te beschrijven’ [1549; iWNT volgen]; nnl. ‘evenredigheid, juiste verhouding’ in Symmetrie, heet ... de geschikte Verhouding of proportie van de Deelen van een Gebouw onder zig zelfs en tegen het Geheel [1740; iWNT], ‘exacte overeenkomst tussen delen aan weerszijden van een spiegelas’ in ten behoeve der symmetrie met het tytelblad [1795-1843; iWNT].
Ontleend aan Frans symétrie ‘exacte overeenkomst tussen delen aan weerszijden van een spiegelas’ [1763; Rey], eerder al symétrie ‘evenredigheid’ [1636; Rey], ouder symmétrie ‘maatovereenkomst’ [1529; Rey], een geleerde ontlening aan Latijn symmetria ‘maatovereenkomst’ en Grieks summetría ‘id.’, van het ww. summetreĩn ‘vergelijken door berekening, overeenstemmen’, dat gevormd is uit het voorvoegsel sun-, zie → synthese, en metreĩn ‘meten’, bij het zn. métron ‘maat’, zie → meter 1.
De betekenisspecificatie naar ‘exacte vormovereenkomst tussen delen aan weerszijden van een spiegelas’ is internationaal en ontstaan tijdens het classicisme in de 18e eeuw (Rey). Het woord zelf is toen wrsch. opnieuw ontleend aan het Frans.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

symmetrie [evenredigheid] {1740} < frans symétrie [idem] vroeger symmétrie < latijn symmetria < grieks summetria [de juiste verhouding], van summetreō [ik bereken door vergelijking, passief: ik stem overeen], van sun [samen] + metreō [ik meet].

Thematische woordenboeken

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Symmetrie (< Gr. συμμετρία = evenmaat; < σύμμετρος; < σύν = samen; μέτρον = maat. In de Gr. wiskunde spec. math. bet. onderlinge meetbaarheid. Later alg. regelmaat, i.h.b. bestaande in 1) verwisselbaarheid van de in een uitdrukking optredende letters; 2) meetkundige symmetrie.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

symmetrie ‘evenredigheid’ -> Indonesisch simétri ‘evenredigheid’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

symmetrie evenredigheid 1549 [WNT volgen] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut