Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

symbool - (zinnebeeld, teken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

symbool zn. ‘zinnebeeld, teken’
Mnl. alleen de vorm symbolum ‘geloofsbelijdenis’ in hebben die apostolen een symbolum concordiert ‘zijn de apostelen (de tekst van) een geloofsbelijdenis overeengekomen’, een simbolum ... vanden kersten ghelove ‘een credo van het christelijk geloof’ [beide 1480; MNW-P]; nnl. symbool ‘beeld, zinnebeeld’ in dat verbinden der symbolen en teekenen des ouden tijds met de waarheden des Christendoms [1820; WNT verknochting], Voor haar was Edelweiss ... het hoogste symbool van reinheid [1888; WNT Aanv. edelweiss], ‘teken voor een element in de scheikunde’ in Zirkonium ... symbool Zr [1870; WNT zirkonium], ‘teken in de wiskunde enz.’ in kan men de negatieve geheele getallen ... invoeren als symbolen, die men verkrijgt door voor de symbolen der natuurlijke getallen het teken - te plaatsen [1919; WNT Aanv. doubleeren], Code ... een systeem van symbolen, die het mogelijk maken informatie in een machine in te voeren en te doen verwerken [1959; WNT Aanv. code].
Ontleend, zowel via Frans symbole ‘herkenningsteken’ [1611; TLF], ‘dat wat iets abstracts of afwezigs vertegenwoordigt’ [1543; TLF], eerder al simbole ‘aandeel’ en simboles (mv.) ‘artikelen die een geloofsbelijdenis vormen’ [beide eind 14e eeuw; TLF], als rechtstreeks, aan Latijn symbolum ‘teken, identiteitsteken’, christelijk Latijn ‘geloofsbelijdenis, doopbelijdenis, aandeel’; dat woord is zelf ontleend aan Grieks súmbolon ‘teken, herkenningsteken’, een afleiding van sumbállein ‘samenwerpen, samenvoegen’. Het Griekse ww. is gevormd uit sun- ‘samen, tegelijk’, zie → synthese, en bállein ‘werpen’, zie → bal 2 ‘danspartij’.
Een herkenningsteken bestond uit een voorwerp dat in tweeën was gedeeld en waarvan twee personen een helft bezaten; alleen de juiste twee halve voorwerpen pasten aan elkaar. Het Latijnse woord symbolum werd in de 3e eeuw door Cyprianus, bisschop van Carthago, gebruikt voor de geloofsbelijdenis, een soort herkenningsteken voor christenen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

symbool [zinnebeeld, voorstelling] {1650} < latijn symbolum [herkenningsteken, in chr. lat.: geloofsbelijdenis, symbool] < grieks sumbolon [afgesproken herkenningsteken, parool], van sumballesthai [samenkomen met, (z'n mening) toevoegen, vergelijken], van sun [samen] + ballein [werpen]. Oorspr. hadden twee mensen als herkenningsteken ieder een stuk van een gebroken voorwerp; men kon dan ter identificatie de beide stukken aan elkaar passen.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

symbool (Frans symbole)

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Symbool (< Gr. σύμβολον = kenteken). Math. alg. gebruikelijk als synoniem voor teken. De kritiek, die hierop van niet-mathematische zijde pleegt te worden uitgeoefend, is ongegrond.

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Symbool (Gr. sumbolon, Lat. symbolum). Oorspr. duidde het woord de bij elkander behoorende helften van een schrijftafeltje (zie “Tabula rasa”) of een ring aan, waaraan gastvrienden elkander herkenden; later was het in ’t algemeen: een herkenningsteeken en in overdrachtelijke beteekenis een zinnebeeld: d. w. z. een voorstelling onder een tastbaar beeld van een min of meer afgetrokken (abstract) begrip. Zoo zijn vele plechtige kerkelijke handelingen symbolen; bijv. de doop stelt de afwassching der zonden voor door het bloed van Christus; het brood bij het H. Avondmaal is – althans volgens Protestantsche beschouwing – het symbool van ’t lichaam van Jezus, dat om der zondaren wil gebroken werd. Eveneens zijn verschillende voorwerpen symbolen van bepaalde begrippen geworden: de staf (scepter, z. d. w.) is het symbool van macht; de lelie: het symbool der onschuld; een slang, die zich zelf in den staart bijt: de eeuwigheid (een cirkel, zonder begin of eind); enz. Ook wereldlijke handelingen zijn soms symbolen, bijv.: de overgave der sleutels: de onderwerping der stad; het breken van den staf: een onherroepelijke veroordeeling, enz.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

symbool ‘zinnebeeld, voorstelling’ -> Indonesisch simbol, simbul ‘zinnebeeld’; Jakartaans-Maleis simbol ‘zinnebeeld, logo’; Sranantongo simbolo ‘zinnebeeld, voorstelling’ (uit Nederlands of Engels).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

symbool zinnebeeld, voorstelling 1553 [Vd Werve] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut