Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sub- - (lager in rang, onder-)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

sub- voorv. ‘lager in rang, onder-’
Mnl. subdiaken ‘onderdiaken’ [1240; Bern.]; vnnl. subregent ‘onderregent’ [1592; iWNT]; nnl. Subbas ‘zeer laag orgelregister’ [1772; iWNT], een tropisch of sub-tropisch klimaat [1899; Groene Amsterdammer], de steppen in het arctisch en subarctisch gebied [1915; Groene Amsterdammer], de Subcommissie van Landbouw [1828; iWNT], De reeds ontwikkelde subcultuur, ook in Nederland, van underground pers, hele en halve communes, beatclubs, kleding en wat al niet meer [1969; iWNT].
Internationaal voorvoegsel, gebaseerd op het Latijnse bijwoord, voorzetsel en voorvoegsel sub- ‘onder, onderin, vlak bij’. De b is vaak onderworpen aan allerlei assimilaties en andere klankontwikkelingen, als in → successie, → suggestie en surreëel. In veel leenwoorden die, al dan niet via het Frans of het Engels, teruggaan op een Latijns woord, is de oorspr. betekenis ‘onder e.d.’ niet of nauwelijks meer te herkennen, zie bijv.subiet, → subliem, → succes, → suppoost, → surrogaat.
Latijn sub is wrsch. ontwikkeld uit Proto-Italisch *supo-; de -b kan zijn ontstaan voor stemhebbende medeklinkers en later zijn gegeneraliseerd. Verwant met: Grieks hupó ‘onder’ (zie ook → hypo-); Sanskrit úpa ‘naar’; Oudiers fo; < pie. *(h1)upó ‘onder, van onder’ (IEW 1106). Misschien hoort hierbij ook → op. De Latijnse anlaut s- is onverklaard, evenals in → super(-).
De oudste woorden waarin sub- wordt gevolgd door een tweede lid dat ook als simplex bestaat, en waarin sub- dus duidelijk herkenbaar is als voorvoegsel, zijn in hun geheel ontleend aan het christelijk of middeleeuws Latijn, of aan het Frans of Engels. In de Romaanse talen en het Engels, die veel meer woorden met sub- hebben dan het Nederlands, bleef of werd het voorvoegsel productief, met betekenissen als ‘onder, ondergeschikt, nabij, gedeeltelijk e.d.’. De meeste wetenschappelijke neologismen zijn ook in het Nederlands overgenomen, maar in de algemene taal overheersen samenstellingen met onder-, bijv. onderverdeling (Engels subdivision), onderdirecteur (Engels submanager), onderverhuren (Engels sublease). In de tweede helft van de 20e eeuw is sub- onder invloed van het Engels licht productief geworden, bijv. in subcontinent, subtotaal, subgroep, subcultuur, subhoofd.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sub- [voorvoegsel met de betekenis ‘onder-’] {in bv. subdiaken 1201-1250} < latijn sub- [onder, binnen het bereik van, in tegenwoordigheid van, vlak achter, vlak voor, tijdens], wordt vóór diverse vocalen tot suc-, suf-, sug-, sum-, sur-, sus- of tot su-.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

sub- (Latijn sub-)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Sub- (Lat. sub = onder). Eerste lid in samenstellingen met de betekenis: onder (van plaats, of wat rang of grootte betreft); b.v. submicroscopisch = wat beneden het bereik van een microscoop ligt.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Sub (Lat. praepositie = onder). Subnormaal = onder de normaal gelegen. Subtangens = onder de tangens gelegen.

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Sub (Lat. = onder); bijv. sub conditione; sub numero of sub numeris; sub poena (op straffe) enz. Ook in samenstellingen: sub-diaken; sub-lunarisch (ondermaansch; luna = maan), ook in: sub rosa (zie het volgende artikel).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

sub- ‘voorvoegsel met de betekenis: onder-’ -> Indonesisch sub- ‘voorvoegsel met de betekenis: onder-’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut