Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

stellen - (plaatsen; beweren; veronderstellen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

stellen ww. ‘plaatsen; beweren; veronderstellen’
Mnl. stellen ‘opstellen, opbouwen, plaatsen; vastleggen; in een bepaalde toestand brengen’ in doe ... hare werc te ponte was gestelt ‘toen hun belegeringswerktuig op de juiste wijze was opgesteld’ [1260-80; VMNW], bi consente uan den partien ... gheset ende ghestelt ‘met instemming van beide partijen vastgesteld en vastgelegd’ [1276-1300; VMNW], sal hi boven sijn ghestelt ‘wordt hij bovenaan geplaatst (heeft hij voorrang)’ [ca. 1410; MNW], Dat men uut den vanghenesse soude doen ... alle de edele ende poorters ..., ende stellen ze vry op hare voeten ‘dat men alle edelen en burgers uit de gevangenis zou laten en ze op vrije voeten zou stellen’ [ca. 1470; MNW].
Herkomst niet helemaal duidelijk. Mogelijk een afleiding van → stal in de oorspr. betekenis ‘stand, het staan’ (Toll., FvW, Kluge, Pfeifer); een tweede mogelijkheid (FvWS) is afleiding van de wortel van → steel ‘stengel’; in beide gevallen heeft de afleiding stellen de betekenis ‘doen staan, plaatsen’. De betekenis ‘zeggen, beweren’ is ontstaan uit ‘als vaststaand naar voren brengen, poneren’; ook → poneren betekent oorspronkelijk ‘plaatsen, zetten’. De betekenis ‘veronderstellen’ kon ontstaan in verbindingen als Laat ons stellen dat ... ‘laat ons dat bij wijze van proef als vaststaand naar voren brengen’.
Os. stellian; ohd. stellen (nhd. stellen); oe. stellan; nfri. stelle; alle ‘plaatsen, opstellen e.d.’, < pgm. *stallijan-. Ablautend is wrsch.stillen ‘doen ophouden’ < pgm. *stellijan- verwant.
Zie ook afleidingen en samenstellingen als → aanstellen, → belangstelling, → bestellen, → bewerkstelligen, → bijstelling, → gestel, → gesteld, → herstellen, → ongesteld, → opstel, → samenstelling, → tentoonstelling.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

stellen* [plaatsen] {1260-1280} oudsaksisch stellian, oudhoogduits stellen, afgeleid van een grondwoord dat het nl. als stal heeft, op enige afstand verwant met grieks stellein [doen staan, opstellen].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

stellen ww., mnl. stellen, os. stellian, ohd. stellan een denominatief van germ. < stalla, waarvoor zie: stal.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

stellen ww., mnl. stellen. =ohd. (nhd.) stellen, os. stellian, ags. stellan “stellen” (en verwante bett.). Van stal in de oude bet. “het staan, stand”.

[Aanvullingen en Verbeteringen] stellen. Ags. stellan (bet.: “(een voorbeeld) geven”, met â-, on- ook “instellen, beginnen met”) veronderstelt germ. *staljanan, niet *stallianan.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

stellen. Daar ags. stellan wijst op *staljanan, niet *stallianan (v.Wijk Aanv.), is het wellicht juister dit ww. af te leiden niet van stal, maar als ‘doen staan’ van de bij steel besproken basis idg. *st(h)el-, *st(h)ol-.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

stellen o.w., Mnl. id., Os. stellian + Ohd. stellen (Mhd., Nhd. id.), Ags. stellan: denom. van stal (z.d.w.) + Skr. wrt. sthal, Gr. stéllein (=bestellen): Idg. wrt. sthal: z. staven.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

stel: s.nw. en ww., byeenhorende reeks (bv. meubelstukke); lokval; lg. o.a. in verbg. ’n stel aftrap; (as ww.) ’n taak opdra; ’n lokval gereed maak, as s.nw. en as ww. by Trig (Scho TWK/NR 7, 2, p. 29); so ook Ndl. stel en stellen (Mnl. stel(le) en stellen), Hd. stelle, “plek” en stellen, (ww.) “plaas”.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Stellen (plaatsen), van den Idg. wt. sthel (verlenging van stha) = staan; het woord w.d.z.: een staanplaats geven; zie Stal. Stellen (onderstellen) = een geval, enz. een plaats geven; stellen (opstel maken) = de zinnen in een geordende opeenvolging plaatsen.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

stellen ‘plaatsen; afstellen’ -> Zweeds ställa ‘plaatsen’ (uit Nederlands of Nederduits); Indonesisch setél ‘afstellen, bijregelen (radio), afstemmen (radio)’; Jakartaans-Maleis setèl ‘afstellen’; Javaans setèl ‘plaatsen’; Papiaments stèl ‘(de kleppen van een automotor) weer in de gewenste stand brengen’; Surinaams-Javaans setèl, nyetèl ‘instellen, aanzetten’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

stellen* plaatsen 1260-1280 [CG II1 Wrake R.]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1981. Iemand in de schaduw stellen,

d.w.z. iemand overtreffen; eig. hem overschaduwen; iemand het licht onderscheppen, zoodat hij in de schaduw komt te staan, en het licht dus niet op hem valt, hij minder uitkomt; vgl. lat. inumbrare; umbram facere alicui rei; gri. αποσκιαζειν; hd. jemand in (den) Schatten stellen; eng. to cast (or to put) a p. into the shade; zie no. 1383 en vgl. Afrik. iemand in die skaduwee stel; oostfri. du steist mî in de scharr' (schaduw), du stehst so, dasz dein Schatten mich des Lichtes der Sonne beraubt (Ten Doornk. Koolm. III, 87 a).

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut