Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sorteren - (uitzoeken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

sorteren ww. ‘ordenen’
Vnnl. sorteren eerst ‘gelijkstellen, tot dezelfde soort rekenen’ in die hem van den smeeden binnen deser stede gesorteert sullen hebben ‘die zich aan de smeden binnen deze stad gelijkgesteld zullen hebben’ [1510-12; MNW], dan ook ‘ordenen, in soorten scheiden’ in Dat ... de meesterknecht ... die ghewraeckte hennip sorteren zal, scheydende 't goet uuyttet quaet ‘... de afgekeurde hennep zal doorzoeken ...’ [1515; WNT Aanv. wraken I]; nnl. sorteren ‘uitzoeken, ordenen’ in haare Kinderen sorteeren er zeer zorgvuldig die appelen uit, die ... [1795; WNT zorgvuldig], het sorteeren en registreeren der boeken en papieren [1818; WNT registreeren].
In de betekenis ‘ordenen’ gevormd van → soort met het aan het Frans ontleende achtervoegsel → -eren, naar het voorbeeld van Frans assortir, zie → assortiment.
De uitdrukking effect sorteren ‘succes hebben, resultaat boeken’ is ontleend aan Frans sortir son effet ‘succes boeken’. Sortir heeft hier de betekenis ‘verkrijgen, produceren’ [1401; TLF] uit eerder ‘ondergaan, verkrijgen’ [1395; TLF] en gaat rechtstreeks terug op klassiek Latijn sortīrī ‘door het lot verkrijgen, door het lot aanwijzen, verdelen’, een afleiding van sors, zie → soort. Oude Nederlandse attestaties zijn: mnl. huwelike voorwaerden ... de welcke zijn sculdich stede te houden ende effect te sorterene ‘... die rechtsgeldig moeten zijn en nagekomen moeten worden’ [1350-84; MNW stede]; zegghende dat tarreest niet sculdich was te sorteerene ‘dat het arrest niet geldig was’ [1410; Stall.]; vnnl. ‘resultaat hebben’ in dat sijn valsche getuygenisse geen effect en sorteerde [1555; WNT valsch]; nnl. hebben nochthans soo hoognoodige ... voorslagen ... geen effect gesorteert ‘hebben toch zulke dringend noodzakelijke voorstellen geen resultaat gehad’ [1771; WNT recommandabel]. De betekenis ‘ressorteren’ komt voor in: naer der bancken recht daer onder die sorteren ende gelegen zyn [15e eeuw; Stall.].

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sorteren1 [uitzoeken] {1599, vgl. sorteersel 1548} < frans sortir (vgl. sortabel).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

sorteren ww., sedert Kiliaen, vgl. nhd. sortieren (sedert 1478) < ital. sortire, dus eig. ‘soort bij soort voegen’, vgl. reeds 1509 te Amsterdam hem sorteeren ‘zich voegen bij, zich rekenen tot’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

sorteeren ww., sedert Kil. = du. sortieren, sedert eind 17. eeuw. Onder invloed van it. sortire, fr. assortir (nhd. ook assortieren, sedert de 18. eeuw) ontstaan. 1509 komt te Amsterdam hem sorteeren = “zich voegen bij, zich rekenen tot” voor. Bij soort.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

sorte[e]ren. Du. sortieren reeds 1558 (sortirn).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

sorteren ‘uitzoeken’ -> Indonesisch sortir ‘uitzoeken’; Surinaams-Javaans sortir, nyortir ‘uitzoeken’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sorteren uitzoeken 1599 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut