Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sleutel - (werktuig om te (ont)sluiten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

sleutel zn. ‘werktuig om te (ont)sluiten’
Mnl. slotel ‘sleutel’ [1240; Bern.], sluetel [1277; VMNW].
Afleiding bij het sterke werkwoord → sluiten met het Proto-Germaanse achtervoegsel *-ila voor werktuignamen, zie → beitel en → druppel.
Os. slutil (mnd. slötil, slöttel); ohd. sluzzil (nhd. Schlüssel); ofri. sletel; < pgm. *slutila-.
Lit.: C. Vereecken (1938), ‘Van *slut-ila tot sleutel. Umlaut en spontane palatalisering op Nederlands taalgebied’

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sleutel* [werktuig om slot te openen of te sluiten] {slotel 1201-1250} oudsaksisch slutil, oudhoogduits sluzzil, oudfries sletel; behoort bij sluiten, zoals beitel bij bijten en stekel bij steken.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

sleutel znw. m., mnl. slotel, sleutel m., os. slutil, ohd. sluʒʒil (nhd. schlüssel), ofri. sletel. — Afl. van sluiten. — De vormen met uml. (< *slutila) zijn vla. zeeuws. holl.; zie kaart bij C. Vereecken Hand. Comm. Top. Dial. 12, 1938, 33-99).

In Z. Nederland komt een dissimilatie-vorm sleuter voor, die met kolonisten reeds in de 12de eeuw naar de Brandenb. Mark kwam, waar men schlæter gebruikt (vgl. Teuchert, Sprachreste 266).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

sleutel znw., mnl. slōtel, slȫtel m. = ohd. sluʒʒil (nhd. schlüssel), os. slutil, ofri. sletel m. “sleutel”. Bij sluiten. Dgl. formaties zijn beugel, teugel.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

sleutel m., Mnl. slotel, Os. slutil + Hgd. schlüssel, van denz. stam als ʼt mv. imp. van sluiten.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

sleu’tel (de, -s), (ook:) sleutelbos.
— : verstel’bare sleutel, Engelse sleutel. - Etym.: De wijdte van de sleutel kan met een schroef ingesteld worden.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Sleutel, werktuig om te sluiten; vgl. vleugel van vliegen; teugel van tiegen, z. d. w.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

sleutel ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’ -> Fries sleutel ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’; Duits dialect Sloter, Schlöter ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’; Zoeloe sihluthulelo ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’ ; Javaans slétel ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’; Negerhollands sleuter, sleetel ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’; Berbice-Nederlands slotro, slutro ‘slot’; Sranantongo sroto (ouder: slotto) ‘werktuig om slot te openen of te sluiten; dichtdoen’; Aucaans sooto ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’; Saramakkaans sòotó ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’; Arowaks shilotoro ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’; Tiriyó soroto ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’; Warau sidyotórc, sidiotore ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’; Surinaams-Javaans sroto ‘werktuig om slot te openen of te sluiten’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sleutel* werktuig om slot te openen of te sluiten 1240 [Bern.]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut