Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sjah - (Turkse titel; heerszuchtig man)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

pasja zn. ‘Turkse titel; heerszuchtig man’
Vnnl. pacha ‘Turkse machthebber’ in de Pacha ... beval hem ... [1658; WNT ziekertieren]; nnl. pacha, pasha ‘titel van Turkse generaal, admiraal of gouverneur’ in de visier Jin Aly Pasha [1769; Vad.lett., 105], met den ... prachtlievenden turkschen pacha [1845; WNT], bij overdracht ook ‘heerszuchtig man’ [1956; Kolsteren].
Ontleend aan Turks pāşā ‘hoge titel’; dat woord is ontleend aan Perzisch pādi-šāh ‘hoogste heerser, padisjah’, gevormd uit pād ‘meester, beschermer’ en šāh ‘koning, sjah’. Zie ook → schaak.
Volgens een andere theorie gaat Turks pāšā terug op een oudere vorm bāšā, afleiding van bāš ‘hoofd’; in de meeste Europese talen bestaan namelijk oudere ontleningen met b-, zoals Vroegnieuwnederlands bassa ‘Turkse hoge ambtenaar’ [1542; WNT bassa], Engels bashaw, Frans bacha, enz. In het Turks bestaat echter geen strikte scheiding tussen stemloze en stemhebbende plofklanken, en in het geval van p- en b- kan die onduidelijkheid verergerd zijn door het ontbreken van de p- in het Arabisch (OED); in de Europese talen werden Turkse en Perzische woorden uit het Ottomaanse Rijk ook via het Arabisch ontleend, waar dan een p- in die woorden was vervangen door b-. In het Frans wordt overigens in 1762 bij het woord bacha vermeld dat de -b- in het Turks wordt uitgesproken als de -p- in het Frans (TLF), een aanwijzing te meer dat spelling en uitspraak met b- en p- blijkbaar door elkaar liepen.
Perzisch šāh gaat terug op Avestisch šaya-, verkorting van šāyathiya ‘de machtige’ en is dan wrsch. verwant met Grieks kektēsthai ‘bezitten’; < pie. *tkeye-tyo, uitbreiding van pie. *tkei- ‘heersen’ (IEW 626); daaruit met de uitbreiding *tke-tro: Sanskrit kṣatram ‘macht’; Avestisch xšathra- ‘rijk, provincie’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sjah [koning] {1847} < perzisch shāh [koning] (vgl. satraap).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

schacht, zn.: sjah (van Perzië). Malapropisme. Een nu nauwelijks nog gehoorde uitspraak van het woord sjah was nl. sjach.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

sjah: Pers. koning; Ndl. sjah, Eng. shah, Hd. schah, Fr. chah, uit Pers. shah (verk. v. χshayathiya, “koning”, wsk. adj. “magtig”), hou verb. m. Skt. kshatra, “heerskappy”, en Gr. ktasthai, “verkry”, v. skaak(mat) en tjek.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

sjah (Perzisch sjāh)

R. Dozy (1867), Oosterlingen, verklarende lijst der Nederlandschen woorden die uit het Arabisch, Hebreeuwsch, Chaldeeuwsch, Perzisch en Turksch afkomstig zijn, 's-Gravenhage

Schach
Het Perz. sjâh (شاه), dat koning beduidt.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

poncho [(regen)mantel met hoofdopening] (1847). Jacob Jz. Kramers (1802-1869) publiceerde in 1847 zijn Algemeene Kunstwoordentolk,, met daarin ook het woord poncho. Kramers’ boek beschrijft honderden leenwoorden die nooit eerder in een woordenboek waren opgenomen, zoals de Arabische woorden henna, sjeik en sjiiet, het Hebreeuwse kabbala, het Perzische sjah, de Russische woorden beloega (‘soort walvis’) en sterlet (‘soort steur’) en de Spaanse woorden desperado en poncho. In zijn voorrede merkt Kramers op: “Hoeveel wetenschappelijke vaktermen of karakteristieke uitdrukkingen van vreemde naties, die nog twintig of dertig jaar geleden het grote Nederlandsche publiek geheel vreemd waren, zijn, bij de toenemende beschaving en het steeds levendiger contact tussen de volkeren, heden ten dage algemeen in zwang gekomen!” In 1855, 1863, 1886 en 1912 verschenen er herziene uitgaves van zijn boek.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sjah koning 1847 [KKU] <Perzisch

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal