Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sjabloon - (tekenmal, modelvorm)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

sjabloon zn. ‘tekenmal, modelvorm’
Mnl. scampelioen ‘vorm, model’ [1393; MW VII, 296], schamplioen [1477; Teuth.]; vnnl. schampelioen ‘snijvorm, graveerinstrument’ [1588; Kil.]; nnl. dan chablon, chablone ‘modelbord, voorbeeldplank’ [1824; Weiland], schabloon, schablone ‘modelvorm, patroon’ (bij het maken van gietvormen) in een ... schablone of mal [1873; WNT], sjablone, sjabloon ‘teken- of schildermal; al te veel nagevolgd, conventioneel model’ [1972; Koenen]. Nog Zeeuws schampeljoen ‘knippatroon’ [Debrabandere 2007].
In de vorm schabloon, sjabloon ontleend aan Duits Schablone [18e eeuw; Kluge]; het Hoogduitse woord is ontleend aan Nederduits schabbelun, Middelnederduits schampelun, dat zelf in het Nederrijnse gebied ontleend is aan Frans échantillon ‘staal, voorbeeld, monster’ [1460; TLF], een variant van Oudfrans eschandillon ‘ijkmaat, standaardmaat’ [1250-1300; TLF], ontwikkeld uit vulgair Latijn *scandiculum, klassiek Latijn scandula ‘dakspant’, letterlijk ‘dat wat opstijgt’; het woord kreeg wegens de regelmatig afstanden tussen dakspanten bij overdracht de betekenis ‘standaardmaat, ijkmaat’. Latijn scandula is een afleiding van het ww. scandere ‘klimmen, (be)stijgen’, zie → scanderen. De Middel- en Vroegnieuwnederlandse vorm is evenals de Middelnederduitse rechtstreeks ontleend aan het Oudfrans.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sjabloon, sjablone [modelvorm] {schabloon 1873, sjablone 1901-1925} < hoogduits Schablone < frans échantillon (vgl. schampeljoen).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

sjablone znw. v. ‘modelvorm’ eerst 19de eeuw < nhd. schablone (eerst 1783 bekend, maar wel eerder blijkens de ontl. nde. nzw. skabelon). — Uitgangspunt is fra. échantillon ‘proefstuk, model’, dat aan de Nederrijn overgenomen is en 1477 in Kleef als schamplioen aan den dag treedt (onder invloed van mnl. schampen?), dan verbreidt het zich tot nnd. schampelun, nnl. schampelioen (16de eeuw), om dan later de m weer te verliezen.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

sjabloon ‘modelvorm’ -> Indonesisch sablon, syablon ‘modelvorm’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sjabloon modelvorm 1824 [WEI] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut