Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

silhouet - (schaduwbeeld)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

silhouet zn. ‘schaduwbeeld’
Nnl. silhouet(te) ‘schaduwbeeld, omtreklijn, contour’ in zyn keurig getrokken silhouette myner Vriendin [1784; WNT], het zeer gelykend silhouet van wijlen ... de heer Lobry [1818; Leeuwarder Courant], silhouet ‘omtrek van een persoon of zaak, met name zoals die zich tegen de hemel aftekent; profiel’ in Niets zag ik dan de berkerijzen, wier silhouëtten tegen de lucht afstaken [1860; WNT afsteken], het ... silhouet der stad [1888; WNT fabriek II].
Ontleend aan Frans silhouette ‘zichtbare omtrek van een persoon of zaak zoals die zich tegen de hemel aftekent’ [1850; Rey], ‘getekend, met zwart ingekleurd schaduwbeeld’ [1788; Rey], een eponiem, vernoemd naar de Fransman De Silhouette, eerder al portrait à la Silhouette ‘schaduwportret (zoals hij ze maakte)’ [1782; Dauzat], profil à la silhouette ‘tekening en profil’ [1765; Rey], à la silhouette ‘oppervlakkig, schetsmatig (gemaakt)’ [1759; Rey].
Étienne de Silhouette (1709-1767), een controleur-generaal onder koning Lodewijk XV, was berucht om zijn zuinigheid. In zijn korte carrière als minister van Financiën (maart tot november 1759) voerde hij een reeks bezuinigingen door voor de verdere financiering van de Zevenjarige Oorlog (1756-1763). Naar verluidt had De Silhouette zijn kasteel in Bry-sur-Marne opgesierd met eigenhandig vervaardigde, levensgrote, uit zwart papier geknipte schaduwportretten. Een dergelijk portrait à la Silhouette werd een spreekwoordelijke goedkope variant van geschilderde portretten, ofwel vanwege De Silhouettes bezuinigingsdrang, ofwel als verwijzing naar het amateuristische karakter van deze beeltenissen. Silhouetten werden vanaf eind 18e eeuw populair in Duitsland en Nederland.
Lit.: Sanders 1993

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

silhouet [schaduwbeeld] {silhouette 1824} < frans silhouette, om niet met zekerheid aan te geven redenen genoemd naar Etienne de Silhouette (1709-1767), Frans controleur-generaal van Financiën, die slecht functioneerde en tot voorwerp van spot werd, waarbij ‘silhouette’ synoniem werd met ‘waardeloos’.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

silhouet

Het woord silhouet voor: schaduwbeeld is kennelijk van Franse herkomst. Men schreef het vroeger silhouette en de kunst van het silhouetten maken is wijd verbreid geweest en heeft een aanzienlijke artistieke hoogte bereikt. De naam silhouet is ontleend aan die van Etienne de Silhouette, niet omdat hij een groot kunstenaar was in het knippen van beelden, maar omdat hij als minister van Financiën in Frankrijk vóór de grote revolutie een belasting voorstelde die in het bijzonder de adel zou treffen. De Franse edelen gingen toen de term à la Silhouette gebruiken om daarmede aan te duiden dat iets tot zijn eenvoudigste vorm werd teruggebracht. Werd de voorgestelde belasting ingevoerd, dan zou van hun bezit, meenden zij, slechts een schaduwbeeld overblijven. Het woord werd algemeen omstreeks 1750.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

silhouet znw. v. ‘in zwart gemaakt schaduwbeeld’ < nfra. silhouette (sedert de 19de eeuw), waarsch. genoemd naar Etienne de Silhouette.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

silhoeët s.nw.
1. Afbeelding van die omtrek van iemand of iets ingevul met swart of 'n ander kleur. 2. Verskyning van 'n voorwerp, teen die lig beskou, met alleen die omtrek sigbaar.
Uit Ndl. silhouet (1786 in bet. 1, 1889 in bet. 2).
Ndl. silhouet uit Fr. silhouette wat vernoem is na Ettienne de Silhouette (1709 - 1767), die Fr. minister van finansies, wat baie ongewild was as gevolg van sy slegte ekonomiese bestuur, in so 'n mate dat die buitelynsketse wat hy gemaak het om sy huis mee te versier, simbolies geword het van die leegheid of waardeloosheid van sy ekonomiese bestuur.
D. Silhouette (18de eeu), Eng. silhouette (1798).

Thematische woordenboeken

E. Sanders (1993), Eponiemenwoordenboek: Woorden die teruggaan op historische personen, Amsterdam

silhouet, schaduwbeeld
Taalkundigen hebben met silhouet een probleem dat overeenkomst vertoont met dat rond dukdalf (z.a.). Het is zeker dat silhouet is afgeleid van Etienne de Silhouette, maar over de reden waarom bestaat grote onenigheid.
Etienne de Silhouette werd in 1709 in Limoges geboren. Ter voorbereiding op een loopbaan bij de overheid woonde hij een jaar in Londen. Hij bekleedde lange tijd een post bij het parlement van Metz, werd kanselier van de hertog van Orléans en vestigde zich vervolgens in Parijs als commissaris van de koning bij de Indische Compagnie.
In zijn vrije uren hield de Silhouette zich bezig met letterkunde. Hij vertaalde gedichten van Alexander Pope uit het Engels en genoot in kleine kring bekendheid vanwege zijn boek over overheidsfinanciën.
Met die financiën was veel mis. De zevenjarige oorlog met Engeland had de staatskas nagenoeg uitgeput. Etienne de Silhouette genoot het vertrouwen van Madame de Pompadour (z.a.) en op haar aandringen werd hij op 4 maart 1759 tot controleur-generaal der financiën benoemd.
In het begin was iedereen enthousiast. ‘Als monsieur de Silhouette doorgaat zoals hij is begonnen’, schreef Voltaire in een brief, ‘zal hij zich in de tempel van de roem een nis veroveren direct naast Colbert.’
De maatregelen van de nieuwe minister logen er niet om. De burgers moesten belasting betalen op hun nering, de adel voor het houden van koetsen en lakeien. Ongehuwden werden driedubbel aangeslagen en over alle luxevoorwerpen werd een bijzonder tarief geheven.
Kritiek kon niet uitblijven. Voltaire behoorde tot de eersten die overstag gingen. ‘Wij hebben een controleur-generaal die we alleen kennen als vertaler van enkele verzen van Pope’, schreef hij aan een vriend. ‘Hij ging door voor een arend, een hoogvlieger, maar in minder dan vier maanden is de arend veranderd in een gans.’
De Silhouette werd het voorwerp van algemene spot en op 21 november 1759 werd hij gedwongen af te treden, negen maanden na zijn benoeming. De uitdrukking à la Silhouette voor ‘goedkoop’ of ‘waardeloos’ had toen al vleugels gekregen en werd op van alles en nog wat toegepast: op broeken zonder zakken, op grauwe kleren en... op ‘schaduwtekeningen’, zoals Nederlandse woordenboeken ze vanaf het begin van de 19de eeuw noemden.
Omstreeks 1759 kwam dit soort beeltenissen in Frankrijk in de mode. De discussie onder taalkundigen spitste zich later toe op de vraag wat de Silhouette hiermee te maken had. Dit zijn de antwoorden: 1. Etienne de Silhouette introduceerde het silhouet in Frankrijk; 2. hij tekende en knipte zelf silhouetten als hobby en had er zijn kasteel in Bry-sur-Marne mee vol hangen; 3. de minister had ‘een schaduw van een carrière’; 4. hij wilde Frankrijk met zijn strenge belastingmaatregelen terugbrengen tot een schaduw van zichzelf; 5. hij was de uitvinder van het silhouet. Dit laatste is aantoonbaar onjuist, want silhouetten werden al sinds de oudheid gemaakt. Over de andere theorieën is men het nooit eens geworden.
Etienne de Silhouette stierf in 1767, 58 jaar oud. Zijn in 1773 verschenen memoires werden door de regering verboden, maar uiteindelijk zou het Franse belastingstelsel in grote lijnen volgens zijn voorstellen worden herzien. Het silhouet zelf werd omstreeks 1850 verdrongen door de daguerreotypie (z.a.).
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

silhouet ‘schaduwbeeld’ -> Indonesisch silhuét, siluét ‘schaduwbeeld’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

silhouet schaduwbeeld 1824 [WEI] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal