Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sfeer - (stemming; kring)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

sfeer zn. ‘stemming; kring’
Mnl. spere ‘bol, rond hemelgewelf’ in Die doorschinicheit der watere ende der locht ende die claerheit des viers, ieghewelc sal bliven in sire speren ‘de doorschijnendheid van het water en van de lucht en de helderheid van het vuur, waarvan elk in zijn eigen sfeer zal blijven’ [1461; MNW spere]; vnnl. sphere ‘(bolvormig) gebied dat de aarde omgeeft en alle sterren en planeten bevat’ in Dat de sphere des viers ... op deerde es zonder stont of blijf ‘dat de sfeer van het vuur op aarde zeer vergankelijk is’ [1548; WNT], ‘bol, hemellichaam’ in God is een sphere of kloot, wiens middel-punt over al, en zijn om-treck nergens is [1658; WNT], in hooger sfeer [1801; WNT weg II]; nnl. ‘kring of omgeving waarin men verkeert’ in 'k zag van uit mijn sfeer hooghartig naar beneden [1823; WNT vanuit], ‘kring waarbinnen iemands vatbaarheid zich bepaalt’ [1824; Weiland], ‘onduidelijk begrensd gebied’ in ... de geest van den mensch ... door een gebeurtenis van ongemeen gewicht uit zijn gewone sfeer geslagen [1866; WNT], ‘stemming, ambiance, atmosfeer’ in in de kalme sfeeren waarin de Eerste Kamer zich pleegt te bewegen [1872; WNT voordeel I].
Ontleend in al zijn betekenissen aan Frans sphère [1509; Rey], uit Oudfrans spere [1377; Rey], espere [ca. 1165; Rey] met de betekenissen ‘milieu, kring waarin men verkeert’ [1757; Rey], ‘(bolvormig) gebied dat de aarde omgeeft en alle sterren en planeten bevat; firmament’ [13e eeuw; Rey], ‘bol, hemellichaam’ [ca. 1165; Rey], ontleend aan middeleeuws Latijn sphera, spera ‘bol, hemellichaam’, klassiek Latijn sphaera ‘bol, hemelglobe, baan van planeten’, dat zelf ontleend is aan Grieks sphaĩra ‘speelbal; globe’. De verdere herkomst van het Griekse woord is onbekend. Verwantschap met het werkwoord spaírein ‘trillen, heftig bewegen’ is onwaarschijnlijk.
Het stelsel van Ptolemaeus gaat uit van de hemelse sferen, die zich in vaste patronen om elkaar heen zouden bewegen. Deze bewegingen gingen gepaard met muzikale geluiden die we kennen als de harmonie der sferen. In het moderne Nederlands is sfeer ‘stemming’ als eerste lid in samenstellingen productief: sfeervol, sfeermuziek, sfeerverlichting.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sfeer [gebied rond de aarde, stemming] {1548 in de betekenis ‘gebied rond de aarde’; de betekenis ‘stemming’ 1866} < frans sphère [idem] < latijn sphaera < grieks sphaira [bal om mee te spelen, globe, sfeer], verwant met spuron [enkel], oudindisch sphurati [hij schopt].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

sfeer znw. v. m. sedert de 1ste helft der 16de eeuw, waarsch. over fra. sphère < lat. sphaera < gr. sphaĩra ‘bolʼ.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† sfeer znw., niet in het Mnl. Wdb. vermeld, wel al uit de eerste helft der 16e eeuw bekend. Uit gr.-lat. sphaera, eventueel via fr. sphère. Ook elders ontleend.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

sfeer (Frans sphère)

P.H. van Laer (1964), Vreemde woorden in de sterrenkunde, 2e druk, Groningen

Sfeer (= Gr. σφαῖρα (sphaira)). Bol. Hemelsfeer = (schijnbare) hemelbol. Ook tweede lid in samenstellingen met de betekenis -bol.

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Sfeer (= Lat. sphaéra = Gr. σφαῖρα (sphaíra) = kogel, bol). Bol.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Sfeer (< Gr. σφαῖρα = bol). Bol. Vd. adj. sferisch. (< Gr. σφαιρικός).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

sfeer ‘stemming’ -> Fries sfear ‘stemming’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sfeer gebied rond de aarde 1548 [WNT] <Frans

sfeer stemming 1866 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut