Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sensatie - (gewaarwording, opschudding)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

sensatie zn. ‘gewaarwording, opschudding’
Nnl. sensatie ‘sterke indruk’ in de sensatie, welke het zelve bij den Magistraat verwekt had [1787; Bijlagen], ‘indruk’ in aangenaame sensatie [1796; WNT], ‘opschudding’ in welk eene sensatie dit ... in het Vaderland verwekte [1802; Van der Aa].
Ontleend aan Frans sensation ‘zintuiglijke gewaarwording, indruk’ [1718; TLF], ook ‘sterke indruk die op mensen gemaakt wordt’ [1754; Rey], eerder al sensacion ‘zintuiglijke indruk’ [1370; TLF], dat ontleend is aan middeleeuws Latijn sensatio ‘ervaring, inzicht, verstand’, bij Laatlatijn sensatus ‘verstandig’, een afleiding van sēnsus ‘verstand’ bij het werkwoord sentīre (verl.deelw. sēnsus) ‘waarnemen, ervaren, inzien’, zie → sentiment.
sensationeel bn. ‘sensatie wekkend’. Nnl. sensationeel eerst ‘m.b.t. de gewaarwording’ in het sensationeele “het gewaar-wordingenleven” [1885-86; Nieuwe Gids], dan ‘de aandacht van het publiek trekkend’ in een sensationeel liefdesdrama [1888; Groene Amsterdammer]. Ontleend aan Frans sensationnel ‘op de waarneming gebaseerd’ [1837; Rey], ook ‘sterk de aandacht van het publiek trekkend’ [1875; Rey], een afleiding van Frans sensation. Dat kunst “sensationeel” moest zijn, d.w.z. gebaseerd op de sensatie, de als zodanig beleefde zintuigelijke indruk, werd gepropageerd door de Tachtigers, o.a. in De Nieuwe Gids.
Lit.: Bijlagen (1787): Bijlagen tot de Post van den Neder-Rhijn, 19e stuk, Utrecht, 27; C. van der Aa (1802), Geschiedenis van den jongst-geëindigden oorlog, etc. dl. 1, Amsterdam, 80; De Nieuwe Gids 1 (1885-86), Amsterdam, 173 en 258

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sensatie [gewaarwording, opzien] {1796 als ‘gewaarwording’; als ‘opzien’ 1861} < frans sensation [idem] < middeleeuws latijn sensationem, 4e nv. van sensatio [waarneming, gewaarwording, sensatie], van sensus, sensum [het waarnemen], van sentire (verl. deelw. sensum) [met de zintuigen waarnemen, bemerken] (sensatus betekent in het lat. ‘verstandig, intelligent’).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

sensatie (Latijn sensatio)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

sensatie ‘opzien’ -> Indonesisch sénsasi ‘opzien’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sensatie gewaarwording 1796 [WNT] <Frans

sensatie opzien 1861 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut