Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

seconde - (zestigste deel van een minuut)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

seconde zn. ‘zestigste deel van een minuut’
Vnnl. seconde, ook verkort tot sec. ‘zestigste deel van een minuut’ in Indien het horologie ... 30 min. 6 sec. voort hadde moeten geset werden ‘als het uurwerk 30 min. en 6 sec. vooruit gezet had moeten worden’ en dan de slinger 54 seconden op gehouden ‘dan de slinger 54 seconden tegengehouden’ [1686; WNT voortzetten], seconde ‘eenheid van hoekmeting (1/3600 graad)’ in Hy reeckent, dat, als 3 graden des verschils der hoogte geven 360 graden, dat dan een seconde sal geven twee minuten [1697; WNT uitrekening]; nnl. seconde ‘zeer klein tijddeeltje, ogenblik’ [1862; WNT].
Ontleend aan Oudfrans seconde ‘zestigste deel van een minuut’ [1636; TLF], zelf ontleend aan middeleeuws Latijn secunda [ca. 1175; zie onder], verkort uit pars minuta secunda, letterlijk ‘tweede kleine deel’, opgebouwd uit pars ‘deel’, minuta (vrouwelijke vorm van minutus) ‘klein’ en secunda (vrouwelijke vorm van secundus) ‘tweede’. Het bn. secundus ‘tweede, volgende’ is afgeleid van de stam van sequī (verl.deelw. secūtus) ‘volgen’, dat wrsch. verwant is met → zien.
Het twaalftallige stelsel voor de verdeling van tijdseenheden is bedacht door de Babyloniërs (3e millennium v. Chr.). Ptolemaeus verfijnde het tot een zestigtallig stelsel in zijn astronomische handboek de Almagest (Alexandrië, ca. 150 na Chr.). De oudst bewaarde vertaling, uit het Grieks naar het Arabisch, dateert van 827; in 1175 werd het door de vertaalschool van Gerardus van Cremona in Toledo uit het Arabisch in het Latijn vertaald en is er voor het eerst sprake van de pars minuta prima ‘eerste kleine onderverdeling van een uur (van een door zestig deelbare grootheid)’, en van de pars minuta secunda ‘tweede kleine onderverdeling van het uur’ (nl. die van de seconde). De Latijnse benamingen werden later verkort tot minuta en secunda, waaraan Oudfrans minuce, zie → minuut, en seconde ontleend zijn. In het Nederlands wordt minuut overigens pas eind 15e eeuw en seconde zelfs pas in de 17e eeuw voor het eerst aangetroffen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

seconde [zestigste deel van minuut] {1784-1785} < frans seconde of < latijn secunda, vr. van secundus [tweede]; toen de minuut was benoemd als de kleinste onderverdeling van het uur, werd geen rekening gehouden met de behoefte aan een nog kleinere eenheid, zodat er geen reden was te spreken van een pars minuta prima [eerste deeltje], maar volstaan kon worden met pars minuta [deeltje]; de tweede verdeling, de (pars minuta) secunda [tweede (deeltje)] moest wel als tweede worden onderscheiden (vgl. minuut1, tertie).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

seconde znw. v.; als onderdeel van de minuut duidde men het 60ste deel aan als pars minuta secunda.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

segon(d), zn.: seconde. Ook Br. en in de Vl. dialecten segonde, sigonde. De uitspraak met g (niet k) is te verklaren uit de Fr. uitspraak van seconde [səgõd].

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

segond, zn.: seconde. Ook in de Vl. dialecten segonde, sigonde. De uitspraak met g (niet k) is te verklaren uit de Fr. uitspraak van seconde [səgõd].

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

segonde (ZO), segond (B, W), sigont (G), zn. v./m.: seconde. Wvl. segonde, sigonde. De uitspraak met g (niet k) is te verklaren uit de Fr. uitspraak van seconde [sǝgõd].

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

sekonde s.nw.
1. Een sestigste van 'n minuut of graad. 2. Tweede stem in diatoniese toonleer.
Uit Ndl. seconde (1784 - 1785 in bet. 1) of mntl. direk uit Fr. seconde.
Ndl. seconde uit Fr. seconde of uit Latyn secunda, die vroulike vorm van secundus 'tweede'. 'n Minuut was oorspr. die kleinste indeling van 'n uur, gevolglik is daar in hierdie tyd met Latyn pars minuta prima verwys na die eerste deeltjie van 'n minuut en met pars minuta secunda na die tweede deeltjie van 'n minuut, vandaar die Fr. en Ndl. vorm seconde.
D. Sekunde (17de eeu), Eng. second (1391 in die vorm secondes).

F. Debrabandere (2002), West-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de West-Vlaamse woorden, Amsterdam

segonde, sigonde (O), zn. v.: seconde. De uitspraak met g (niet met k) is te verklaren uit de Franse uitspr. [sə’gõd].

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

seconde (Frans seconde)

P.H. van Laer (1964), Vreemde woorden in de sterrenkunde, 2e druk, Groningen

Seconde (< Lat. secúndus = tweede; minúta secónda = kleine delen van de tweede orde). Het zestigste deel van een minuut; → graad.

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Seconde, secunde (Lat. secúndus = tweede; eig. volgend op iets; = part. praes. v. séqui = volgen). 1. Tweede breukdeel, volgens het zestigtallig stelsel van de eenheid bij tijd- en hoekmeting (1/3600 deel van een uur of van een graad); → minuut. 2. In de leer van het geluid: tweede toon van de toonladder; interval van twee tonen.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Minuut (< Lat. minutus = klein). De sexagesimalebreukdelen van de eenheid (1/60; 1/3600) werden in Latijnse vertalingen van Arabische geschriften weergegeven door prima minuta (eerste kleine delen) en seconda minuta (tweede kleine delen). Het eerste werd tot minuta, het tweede tot seconda afgekort, zodat men dus eigenlijk van ,,delen” en van „tweeden” sprak. Uit minutum ontstond ons woord minuut.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

seconde ‘60e deel van een minuut’ -> Indonesisch sekon ‘60e deel van een minuut’; Atjehnees sikundō ‘60e deel van een minuut’; Boeginees sakônde ‘60e deel van een minuut’; Jakartaans-Maleis sekon ‘60e deel van een minuut’; Javaans sekon ‘60e deel van een minuut’; Madoerees sēkkon ‘secondewijzer’; Makassaars sakônde, sikônde, sikôndeng ‘60e deel van een minuut’; Soendanees sĕkon ‘60e deel van een minuut’; Surinaams-Javaans sekon ‘60e deel van een minuut’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

seconde 60e deel van minuut 1784-1785 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal