Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

schoep - (schepbord op rad)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

schoep zn. ‘schepbord op rad’
Mnl. met scoupen ‘met scheplepels’ [zvoor 1363; Stall. III. 267]; sc(h)oepe, sc(h)ope ‘scheplepel, schepemmer’ in ene schope, daer sie dat water mede schoppeden (om kalk te blussen) [1378; MNW], zijn scoep halen, ende ... dat zout overwarpen ‘zijn schepemmer halen en het zout overladen’ [1411; MNW]; vnnl. schoepe, schuppe ‘schop’, schoepe, koren-schoepe ‘korenschop’, worp-schoepe ‘wan’ [alle 1599; Kil.]; nnl. schoep ‘onderdeel van een rad’ in de kleine radertjes met schuins gerigte schoepjes van ijzerblik [1833; iWNT ventilateur], i.h.b. ‘schepbord van een scheprad’ in de hoogte ... tot welke het water door de schoepen ... zal opgeheven worden [1802; iWNT werkstuk], om het opgeschepte water beter van de schoepen te doen afloopen [1845; iWNT], en ‘waterbord van een waterrad’ in de schoepen of waterborden van een waterrad [1850; iWNT].
Mnd. schope (vanwaar nzw. skopa); mhd. schuofe (vnhd. Schufe, nhd. dial. Schuffe); nfri. skoep; alle ‘scheplepel, schepemmer, hoosvat e.d.’, < pgm. *skōpōn-. Een Frankische vorm *skopa is ontleend als Oudfrans escope, escoupe ‘schepemmer, hoosemmer’ [13e eeuw; Rey], waaruit Nieuwfrans écope ‘id.’. Me. scope ‘schepemmer, hoosvat’ [1324-25; BDE] (ne. scoop, ook ‘schop’) is als scheepsterm ontleend aan het Middelnederlands.
Pgm. *skōp- hoort ablautend bij de wortel *skap- van → scheppen 1 en → scheppen 2. Zie ook → schop 1 ‘gereedschap om mee te scheppen’. Oostelijk mnl. schuppel ‘schoep van een scheprad’ [1380; MNW] (slechts in één bron aangetroffen) is mogelijk een afleiding van schop met verkleiningsachtervoegsel en umlaut.
Een schoep wordt gebruikt om vloeistof te verplaatsen. Bij een scheprad gebeurt precies hetzelfde: met een door een wind-, water-, stoom- of andere kracht aangedreven scheprad wordt polderwater omhoog geschept. Engels scoop (zie boven voor de oorsprong) heeft deze betekenis al in 1591 [OED]. De bladen van een waterrad, dat door stromend water wordt aangedreven, worden bij uitbreiding eveneens schoepen genoemd, hoewel er van een scheppende werking geen sprake is.
De schoepen van een scheprad werden eerder al lepel genoemd [1634; iWNT zwaarheid].

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

schoep* [schuin bord op rad] {schoep(e), schope [schep, schop] 1387} middelnederduits schope, middelhoogduits schuofe; nevenvorm van schop3, van scheppen1.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

schoep znw. v. ‘waterbord van een scheprad’, mnl. schoepe, schoep v. ‘schep, schepemmer, scheplepel’, mnd. schōpe v. ‘schep, scheplepel’, mhd. schuofe v. ‘schep, scheplepel, emmer’ < uit germ. *skōpa, abl. naast schap 1. — > ne. scoop ‘lepelvormig voorwerp om vloeistoffen te scheppen’ (sedert ± 1330 scope, scoupe, vgl. Bense 351).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

schoep (waterbord van een waterrad e.dgl.). = dial. schoep “schop”. Zie schop II.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

schoep v., bijvorm van schop + Zw. skopa, Eng. scoop.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

schoep ‘schuin bord op rad’ -> Engels scoop ‘voorwerp om vloeistoffen en materialen te bevatten of te verplaatsen’; Maltees skup ‘lepelvormig voorwerp om vloeistoffen en materialen op te pakken’ ; Esperanto skopo, ŝkopo ‘houten of blikmetalen hoosvat’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

schoep* schuin bord op rad 1827 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut