Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

schets - (ontwerp, tekening)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

schets zn. ‘ontwerp, tekening’
Vnnl. schets ‘ontwerptekening’ in Als van dit groot heelal de schets beworpen was ‘toen het ontwerp van dit grote heelal gemaakt was’ [1617; iWNT], schets ‘voorlopig idee’ in gelijck een ruwe schets [1650; iWNT].
Ontleend aan Italiaans schizzo ‘opzet, voorlopig ontwerp’ [voor 1535; DELI], eerder ‘(verf)spat’ [1353; DELI], afgeleid van schizzare ‘spatten, spuiten’ [ca. 1350; DELI], dat misschien een klanknabootsing is (DELI). Een andere mogelijkheid is ontwikkeling uit vulgair Latijn *schediare ‘improviseren’, bij klassiek Latijn schedium ‘geïmproviseerd gedicht’, verzelfstandiging van het bn. schedius, dat ontleend is aan Grieks skhédios ‘haastig gedaan, geïmproviseerd’, eigenlijk ‘dichtbij (van plaats en tijd)’, bij skhedón ‘nabijheid (van plaats en tijd)’ (Pfeifer).
Het woord komt zowel voor in de oorspronkelijke, concrete betekenis ‘tekening’ als in de latere, abstracte betekenis ‘voorlopig idee’.
Het Nederlandse schets is uitgeleend aan het Engels als sketch ‘id.’, eerder scetch [1668; OED], zie → sketch.
schetsen ww. ‘tekenen’. Vnnl. schetzen ‘tekenen’ [1697; iWNT]; nnl. schetsen ‘(in woorden) een voorstelling maken van’ in 'k Zie mij schetsen, hoe ik dartlend vlugtte voor mijn Heer en God [1772; iWNT]. Afgeleid van schets. Net als het zn. komt het ww. in concrete en in abstracte zin voor.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

schets [ontwerp] {1617} < italiaans schizzo [schets] < latijn schedium [geïmproviseerd vers] < grieks schedios [geïmproviseerd, gewoon, ordinair, eig.: van dichtbij gebruikt], van echein (verl. tijd schein) [hebben, ook grenzen aan]. Anderen leggen de nadruk op het klankschilderende karakter.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

schets znw. v., eerst sedert de 17de eeuw, evenals nhd. skizze (sedert 1630; daaruit nde. skitse, nzw. skits) < ital. schizzo ‘ontwerp, schets’ (waaruit ook fra. esquisse, ne. sketch). Dit gaat weer terug op lat. schedium ‘improvisatie’ < gr. schédios ‘in der haast ontworpen’. Als nl. schildersterm in het eind der 16de of in de loop der 17de eeuw > ne. sketch (H. Marquardt GRM 30, 1942, 281, sedert 1668 overgeleverd, vgl. Bense 381).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

schets znw., nog niet bij Kil. Gaat evenals nhd. skizze v. (> de. skitse, zw. skits), fr. esquisse, eng. sketch (wellicht uit ’t Ndl.) “ontwerp, schets” op it. schizzo “id.” terug, dat uit lat. schedium (gr. skhédion) “iets dat voor de vuist gemaakt is” wordt afgeleid, maar ook wel anders wordt verklaard.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

schets. Reeds bij Hooft. Het hd. woord (als skizzo) sedert 1630.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

schets v., uit ouder Fr. esquiche (thans esquisse), dat gelijk Hgd. skizze, Eng. sketch, uit It. schizzo, van Lat. schedium, Gr. skhédion, zelfst. gebr. onz. van skhediós = haastig, dus zooveel als in haast gemaakt.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

skets s.nw.
1. Vlugtige tekening met net die hooftrekke. 2. Kort oorsig. 3. Kort beskrywing, uitbeelding sonder besonderhede. 4. (letterkunde) Kort, beskrywende artikel.
Uit Ndl. schets (1617 in bet. 1, 1712 in bet. 2, 1855 - 1869 in bet. 3, 1885 - 1886 in bet. 4). Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902).
Ndl. schets uit It. schizzio 'skets' uit Latyn schedium 'geïmproviseerde vers' uit Grieks schedios 'geïmproviseerd, gewoon, ordinêr'.
D. Skizze, Sketch, Eng. sketch.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

schets (Italiaans schizzo)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Schets, uit ’t Fr. esquiche (later esquisse), waarschijnlijk van ’t Lat. schedium: iets dat voor de vuist gemaakt wordt, van ’t Gr. schedios = haastig, vluchtig. Schets w.d.z.: een ontwerp in der haast gemaakt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

schets ‘ontwerp’ -> Engels sketch ‘ruwe tekening; beknopt verslag; kort humoristisch toneelstuk’; Duits dialect Schetz ‘schets van de preek, geschreven punten voor de preek’; Duits Sketch, Sketsch ‘korte, effectvolle podiumscène met een meestal grappige pointe (cabaret, variété)’ ; Deens sketch ‘korte, vaak humoristische toneelscène’ ; Noors sketsj ‘kort, grappig toneelstukje of hoorspel’ ; Zweeds sketch ‘korte, op zichzelf staande komische scène’ ; Frans sketch ‘kort toneelspel, meestal komisch en snel, soms geïmproviseerd, gespeeld door een beperkt aantal spelers’ ; Italiaans sketch ‘sketch, kleine scène; nummer voor theater of televisie, maar korter en humoristisch’ ; Kroatisch skeč ‘korte humoristische podiumscène, korte muziekuitvoering’ ; Macedonisch skeč ‘korte humoristische podiumscène, korte muziekuitvoering’ ; Servisch skeč ‘ontwerp, korte humoristische podiumscène, korte muziekuitvoering’ ; Sloveens skeč ‘korte humoristische podiumscène, korte muziekuitvoering’ ; Bulgaars skeč ‘korte humoristische podiumscène, korte muziekuitvoering’ ; Grieks skets ‘korte humoristische podiumscène’ ; Maltees skeċċ ‘ruwe tekening’ ; Esperanto skeĉo ‘korte, vaak humoristische toneelscène’ ; Turks skeç ‘kort toneelstuk’ ; Koerdisch skêç ‘kort toneelstuk’ ; Arabisch (MSA) isketsh ‘kort humoristisch toneelstuk’ ; Arabisch (Egyptisch) 'iskitsh ‘kort humoristisch toneelstuk’ ; Indonesisch sekét ‘kort toneelstuk’ ; Indonesisch skét, skétsa ‘ontwerp’; Javaans sekèt ‘ontwerptekening’; Papiaments † schets ‘ontwerp’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

schets ontwerp 1617 [WNT] <Italiaans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut