Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

scherprechter - (beul voor doodstraffen)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

scherprechter* [beul voor doodstraffen] {scharprechter [rechter die doodvonnissen velt, dan degene die ze ten uitvoer legt] 1454-1473} het woord betekent ‘hij die met het scherp van het zwaard het recht voltrekt’.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

scherprechter znw. m., nhd. dial. (Brunswijk 1312) scarperichtere, oorspr. in twee woorden mhd. dem scharppen (of scharffen) richter, d.i. die met het scherp van het zwaard het recht voltrekt.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

scherprechter znw. Sedert ’t Mnl., Mhd., Mnd. Uit *scarpe rechter, dat mnl. niet voorkomt; wel echter ’t mhd. equivalent.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

scherprechter m., + Hgd. scharfrichter; blijkens Mdd. skarpe richter, Mhd. der scharfe richter, zooveel als de snijdende rechter of terechtsteller, in tegenstelling met den henker.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

skerpregter s.nw.
Laksman (laksman 1).
Uit Ndl. scherprechter (al Mnl.), so genoem omdat 'n persoon wat die doodsvonnis voltrek in Bybelse terme 'met die skerpte van die swaard' die vonnis voltrek.
D. Scharfrichter.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Scherprechter, lett. de rechter, die met het scherp (d.i. het zwaard) het vonnis voltrekt’; dus: beul.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

scherprechter ‘beul voor doodstraffen’ -> Deens skarpretter ‘beul voor doodstraffen’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors skarpretter ‘beul’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds skarprättare ‘beul voor doodstraffen’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

scherprechter* beul voor doodstraffen 1454-1473 [MNW]

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

scherprechter (← Fr. juge de paix), bij het wielrennen: een col of helling waar de vermoeide renners moeten afhaken tijdens de beklimming. Alleen de sterksten blijven over. Fransen gebruiken naast de benaming juge de paix ook nog het woord magistrat in dezelfde betekenis. In het DS-Magazine-citaat is de benaming toegepast op de schaatssport.

De Muur van Geraardsbergen, een heiligdom van het wielrennen, de kwaadste scherprechter in de Vlaamse klassiekers. (Tim Krabbé: 43 Wielerverhalen, 1984)
De Koppenberg: weer de eerste scherprechter. (Sport 80, 10/04/84)
De Mont Ventoux is immers veel te slecht gesitueerd om hem als scherprechter in de voornaamste wielerwedstrijd van het jaar te laten gelden. (Robert Janssens: Vreugde en Verdriet in de Tour, 1985)
Hiermee maken ze toespeling op het ontbreken van een scherprechter tussen de top van Les Forges, en de aankomst op de boulevard de la Sauvenière. (Sport 80, 15/04/87)
In de Ronde van Vlaanderen is de Oude Kwarimont meestal de scherprechter. (Vrij Nederland, 07/05/88)
Ook het parkoers werd gewijzigd. Stockeu, één van de scherprechters nochtans, en Mont Theux werden uit de wegwijzer geschrapt en vervangen door o.m. de côte de Lorcé en de Fraiture, die dichter bij de aankomst zijn gelegen. (De Morgen, 14/04/90)
Elfstedenrijders kennen Bartlehiem als ‘de hel van het Noorden’, de meedogenloze scherprechter in de barre tochten van 1940, 1947 en 1963. (DS Magazine, 10/01/97)
... de korte rit van de dag erop (met de bergen Glandon en Courchevel van de eerste categorie en de Madeleine buiten categorie) functioneert op papier als meedogenloze scherprechter. (Trouw, 04/07/97)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut