Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

-schap - (achtervoegsel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

-schap achterv.
Onl. watarskap ‘waterloop, waterbron’ [709; ONW], urkuntskap ‘getuigenis’ [10e eeuw; W.Ps.], giselliskap ‘gezelschap’ [ca. 1100; Will.].
Oorspr. een vrouwelijk nomen actionis bij de wortel van → scheppen 1 ‘creëren’. Zie ook → schappelijk. De betekenis ‘schepping’ zal al vroeg vervaagd zijn tot ‘gestalte, vorm, geaardheid, toestand’, waardoor het woord geschikt werd als achtervoegsel voor abstracte en collectieve zelfstandige naamwoorden.
Os. -skepi; ohd. -scaf (naast -scaft met extra *-ti-achtervoegsel > nhd. -schaft); ofri. -skipe (nfri. -skip); oe. -scipe (ne. -ship); < pgm. *-skapi-.
Aanvankelijk waren de afleidingen op -schap overwegend vrouwelijk, bijv.boodschap, maar al in de 13e eeuw werden sommige afleidingen ook onzijdig, bijv. meesterschap, en ontstonden de eerste nieuwe onzijdige afleidingen, bijv. landschap. In de loop van de tijd tekende zich door analogiewerking een globaal betekenisonderscheid af tussen vrouwelijke en onzijdige -schap-afleidingen: afleidingen van bijvoeglijke naamwoorden en werkwoorden zijn vrouwelijk en duiden een hoedanigheid aan (blijdschap, → gemeenschap, vriendschap, zwangerschap, → wetenschap, zeggenschap); afleidingen van zelfstandige naamwoorden kunnen een waardigheid uitdrukken en zijn dan onzijdig (burgemeesterschap, lidmaatschap (zie → lidmaat 2), vaderschap), of een verzameling, waarbij beide woordgeslachten voorkomen: de broederschap, demaatschap, de vennootschap, het bondgenootschap, hetgezelschap, het landschap (oorspr. ‘gewest, verzameling land’, met latere betekenisuitbreiding).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

-schap* [achtervoegsel ter vorming van zn.] {oudnederlands -scap in bv. urcuntscap [getuigenis] 901-1000, middelnederlands -schape, -schep, -schip} oudsaksisch -skepi, oudhoogduits -scaf, oudfries -skip, oudengels -scipe, -sciepe, oudnoors -skapr, vgl. middelnederlands schape [vorm, gestalte, gedaante], oudsaksisch giskapu [schepsels], oudengels gesceap (engels shape), oudnoors skap [aard, vorm]; behoort bij scheppen2 [creëren].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

schap 2 achtervoegsel, mnl. -scap, -scēpe v.o., onfrank. -scap, -scepi, os. -skepi, ohd. -scaf v., on. skapr m. en de inguaeoonse vormen mnl. (vlaams) -scip, ofri. -skipi, -skip v.o., oe. -scipe m. (ne. -ship), os. -skipi. — Daarnaast os. -skaft, laat-ohd. -scaft (nhd. -schaft), oe. -sceaft. — Eigenlijk een zelfstandig woord vgl. ohd. scaf m. n., on. skap o. ‘gestalte, aard’, oe. gesceap ‘gestalte’ (ne. shape) en os. giskaft ‘lot’, ohd. giscaft v. ‘schepsel, aard, eigenschap’, oe. gesceaft v. o. ‘schepsel, schepping’. — Zie verder: scheppen.

Een woord als ohd. friuntscaf betekende dus eig. ‘de aard van een vriend’, dus abstr. ‘vriendelijke gezindheid’. De vormen met toegevoegde t treden eerst sedert de 9de eeuw op. — Een andere verklaring bij E. E. J. Messing Nph 2, 1917, 185-190 en 272-283.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

-schap achtervoegsel (de, het), mnl. -scap, -scēpe, -scip v. o. = onfr. -scap, -scepi v. o., ohd. -scaf v., os. -skepi, -skipi- m. o., ofri. -skipi, -skip v. o., ags. -scipe m. (eng. -ship), on. -skapr m., waarnaast laat-ohd. -scaft (nhd. -schaft), os. -skaft, ags. -sceaft v. Vgl. got. ga-skafts v. “schepsel, schepping”, ohd. gi-scaft v. “schepsel, aard, eigenschap, gestalte”, os. gi-skaft v. “lot”, ags. ge-sceaft v. o. “schepsel, schepping”. Van de bij scheppen besproken basis. De oorspr. bet. van germ. *-skapi-, *-skafti- is “wijze, geaardheid”. Hierbij nog ohd. scaf (o.?) “wijze, gedaante”, os. gi-skapu o. mv. “lotsbesluit, schepsels”, ags. ge-sceap o. “schepping, schepsel, vorm, aard, lot, lotsbestemming” (eng. shape), on. skap o. “aard, vorm, geestestoestand, neiging”, mv. skǫp “noodlot”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

-schap 2 suffix, Mnl. -scap, -scepe, Onfr. -scap, -scepi, Os. -skepi + Ohd. -scaf, -scaft (Mhd. id., Nhd. -schaft), Ags. -scipe (Eng. shape en -ship), Ofri. -skip, On. -skapr (Zw. -skap, De. -skab): is eig. een subst. Ohd. scaf, Ags. sceap (Eng. shape), On. skap = vorm, schepsel, bij scheppen 1.

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

(s)kē̆p-2, (s)kō̆p- und (s)kā̆p-; (s)kē̆b(h)-, skob(h)- und skā̆b(h)- ‘mit scharfem Werkzeug schneiden, spalten’, skab(h)-ro- ‘scharf’; skapā ‘Gegrabenes’; skopelo- ‘Fels’

A. Formen auf -b: (es werden hier nur die eindeutigen germ. Formen aufgeführt; die lat. und bsl. mit b s. bei der Wurzelform auf bh); skab- ‘schnitzend gestalten’.
Got. gaskapjan st. V. ‘schaffen’, aisl. skepja, ags. scieppan, ahd. scepfen, mhd. schepfen, woraus nhd. schöpfen; zum Prät. mhd. schuof, Partiz. ‘geschaffen’ wird ein neues Präs. ‘schaffen’ gebildet, wie schwed. skapa, dän. scabe; deverbative ō-Verba sind aisl. aschw. skapa ‘anfertigen, einrichten’, ahd. scaffōn ‘bilden, bewirken’ (Wissmann Nom. postverb. 73); ags. ge-sceap n. ‘Gestalt, Geschöpf’, as. gi-scapu Pl. n. ‘Schicksal’; aisl. skap n. ‘Gestalt, Geisteszustand’ usw.; -skapr z. B. in vin-skapr ‘Freundschaft’; ahd. scaf m. ‘Gestalt, Beschaffenheit’, -scafund -scaft f., nhd. -schaft; wgerm. *skap n. ‘(geschnitztes) Gefäß’ in: as. skap n. ‘Schaff, Schiff’, ahd. skaf ‘Gefäß, Schaff’, wovon scepfen ‘haurīre’ (nach scepfen ‘creāre’ früh mit starker Flexion); Deminutiv as. skepil, ahd. skeffil ‘Scheffel’; ablaut. mnd. schōpe ‘Schöpfkelle’, mhd. schuofe f. ‘Schöpfgefäß’.
B. Formen auf -bh: (einschließlich lat. und bsl. Formen mit zweideutigem -b-).
Lat. scabō, -ere, scābī ‘schaben, kratzen, reiben’, scăbiēs f. ‘Kratzen, Schäbigkeit, Räude’, scaber ‘rauh, krätzig’; mit o: scobis f. ‘Schababfall, Fellstaub’, scobīna ‘Feile, Raspel’; mir. (s)cīp (mit bb) ‘Hand’ (expressive Verdopplung); got. skaban ‘schaben, scheren’, aisl. skafa ‘schaben, kratzen’, ags. scafan ds. (aisl. ags. Prät. skōf, wie lat. scābī); and. scaban ‘schaben, kratzen, (Haare) schneiden’, ahd. scaba ‘Hobel’, aisl. skafa ‘Schabeisen’; aisl. skabb, ags. sceabb ‘Krätze’, mhd. schebīc ‘räudig, schäbig’, älter nhd. Schäbe ‘Krätze’, and. scavatho ‘Räude’; isl. skōfir f. Pl. ‘Scharren, gesengte Kruste’, mnd. schōve (und schōpe) f. ‘Schuppe’, ahd. schuoppa ds.;
lett. skabrs (= lat. scaber) ‘splitterig, scharf’, skabrums ‘Schärfe, Rauhheit’, lit. skabùs ‘scharf, schneidend’, skabù, -ė́ti ‘schneiden, hauen, ästeln’, skóbti ‘aushöhlen’, nuskóbti ‘abpflücken’, skóbas, lett. skābs ‘sauer’ (*’scharf, schneidend’); aksl. skoblь ‘Schabeisen’, russ. skóbelь ‘Hobel’; nach Machek Slavia 16, 208 f. hierher aksl. chabъ ‘schlecht’, chabiti ‘verderben’.
C. Formen auf -p:
Npers. kāfaδ, kāvaδ ‘gräbt, spaltet’, kāf ‘Spalt’, šikāftan ‘spalten’;
alb. kep ‘behaue Steine, haue aus’ (idg. *kopō oder *kapō), wozu kmesë, këmés, kamés f. ‘Hacke, Hippe’ (*kapneti̯ā), sqep ‘Winkel, Schnabel’;
gr. σκέπαρνος, -ον ‘Beil zum Behauen des Holzes’, σκόπελος m. ‘Fels, Kliрре’ (venet. *skopelo-); κόπτω ‘schlage, haue; belästige, ermüde’, κόπος m. ‘Schlag’, κοπάζω ‘ermüde’, κόπις ‘(ermüdender) Schwätzer’, κοπίς, -ίδος f. ‘Schlachtmesser’, κοπεύς m. ‘Meißel’, κόπανον ‘Beil, Mörserstößel’, κοπάς, -άδος ‘beschnitten’, κόμμα n. ‘Einschnitt, Abschnitt’; mit a-Vokalismus: σκάπτω ‘grabe, hacke’, σκαπάνη ‘Hacke, Grabscheit’, (σ)κάπετος ‘Graben, Grab, Grube’; durchEntgleisung nach θάπτω : τάφος auch Formen mit φ: ἐσκάφην, σκάφος ‘das Graben, Grab’, σκάφη, σκαφίς f., σκάφιον n. ‘Wanne, Mulde, Trog’, σκάφος ‘Schiffsbauch’;
venet. (illyr.?) FlN *Skopelantia ‘Schefflenz’ (Baden): gr. σκόπελος (Krahe PBB. 69, 486 ff.);
lat. capō, capus ‘Kapaun’ (‘verschnitten’, vgl. abg. skopьcь), wegen der roman. Abkömmlinge (ital. cappone usw.) richtiger (mit expressivem pp): cappō; cappulāre ‘zerhauen’, concipilāre ‘in kleine Stücke zerhauen’; lat. a setzt eine ā̆-Wz. skā̆p- voraus; ebenso lat. scapulae ‘Schulterblatt, Schulter’, umbr. scapla ‘scapulam’ (von der Verwendung als Grabscheit oder Schaufel);
gall.-rom. capanna ‘Hütte’ (: serb. kòpa ‘Schober’), wohl ven.-illyr. Element im Gallischen;
germ. *hēbjō neben *habbō mit expressiver Geminata, auch *habjō: ahd. hā̆bba, hā̆ppa, heppa, mlat. hapia, mhd. happe, heppe ‘Hippe, Sichelmesser’;
balto-slav. skē̆pa- m. ‘etwas Abgespaltenes’ in:
lett. šḱę̀ps ‘Speer, Spieß’, šḱẽpele f. ‘abgeschnittenes Stück Holz’; ablaut. lit. skãpsnė f. ‘Stück Stoff’; aksl. štapъ (*skēpos), sloven. ščáp ‘Stock’, russ. ščap ‘Anhieb (eines Baumes’), russ. ščepá ‘Holzspan’, ščepátь, ščepítь ‘spalten’, aksl. skopьcь ‘Verschnittener’ (nhd. Lw.Schöps), skopiti ‘verschneiden’; lit. skãplis ‘Hohlaxt’, skãptas ‘krummes Schnitzmesser’, skopiù, skõpti ‘mit dem Messer aushöhlen’, skoptùvas ‘Hohlmesser’;
lit. kapóti, lett. kapât ‘hacken, hauen’, lit. kapõnė, lett. kapāns ‘Hackmesser’, lit. kaplỹs ‘Hacke, Eisaxt’, lett. kaplis ‘Hacke’, lit. kãpas, lett. kaps ‘Grab(hügel)’, apr. enkopts ‘begraben’;
aksl. kopajǫ, kopati ‘graben’, vъkopati ‘begraben’, serb. kòpa ‘Schober, Haufen’, bulg. kopá ds., usw.;
aksl. kopьje ‘Lanze’; wahrscheinlich slav. *čepъ ‘*abgeschnittener Ast’, in russ. dial. čopъ ‘Zweig des Weinstocks, Rebe’, bg. čep ‘Ast’, skr. čȅpur ‘Strunk’ u. dgl.; vielleicht gehört die Sippe *kāp- ‘Stück Land’ und *kap-ut ‘Kopf’ (oben S. 529 f.), hierher, ferner wohl die folgenden Worte für ‘Stock, Stab’:
gr. σκῆπτρον ‘Stab’, dor. σκᾶπτον ds. = ion. *σκῆπτον in σκηπτοῦχος ‘zeptertragend’, σκᾶπος· κλάδος Hes., σκηπάνη ‘Stab, Szepter’, hom. σκηπάνιον ds. = dor. σκᾱπάνιον Hes.; σκήπτω ‘stütze, schwinge mit Kraft’, intr. und med. ‘sich stützen; sich mit Kraft auf etwas werfen’, σκηπτός ‘plötzlich niederfahrender Sturmwind, Wetterstrahl, Unglück’; lat. scāpus ‘Schaft, Stiel, Stengel, Stamm’, scōpa f. ‘dünner Zweig, Reis’, Pl. ‘Reisigbesen’, scōpiō, -ōnis m. ‘der Stiel, an dem die Beeren der Weintraube hängen; Stamm des Spargels’, scōpus ds.;
ahd. skaftSchaft, Speer’, as. skaft ‘Speer’, ndl. schacht ‘Federkiel, Lanzenschaft’, ags. sceaft m., aisl. skapt n. ‘Schaft, Stange, Speer’.

WP. II 559 ff., WH. I 161 f., II 484 f., 489 f., Trautmann 117, 262, 265.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal