Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

scepter - (koningsstaf)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

scepter zn. ‘koningsstaf’
Mnl. ceptre ‘scepter’ [1285; VMNW], met varianten als sceptre [1300-50; MNW-R], cepter [1390-1410; MNW-R], daarna in scepters prise ‘als scepter’ [ca. 1440; MNW wise], uwen siedsen ende uwen scepteren ‘uw zetels en uw scepters’ [ca. 1480; MNW siegie]; vnnl. ook schepter als in den schepter van Juda ‘de heerschappij van Juda’ [1564; WNT vervreemden].
Via Frans sceptre ‘scepter’ [1080; Rey], met varianten als ceptre [ca. 1120; Rey], esceptre [1165-70; Rey], cepdre [ca. 1180; Rey], later (16e eeuw) ook ‘souvereine macht’, ontleend aan Latijn scēptrum ‘scepter, heerschappij’, een ontlening aan Grieks skẽptron ‘steun, staf, scepter, heerschappij’, misschien verwant met → schacht.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

scepter [koningsstaf] {sc(h)eptre, ceptre 1287} < oudfrans sceptre of direct < latijn sceptrum [koningsstaf] < grieks skèptron [staf, stok, ook als teken van waardigheid van vorsten, priesters, herauten], van skèptein [leunen op].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

scepter znw. m., mnl. sceptre, ceptre, ceptere, septre, hetzij over fra. sceptre, hetzij rechtstreeks < lat. sceptrum ‘staf, scepter’ < gr. skēptron ‘staf (van koning of heraut)’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

schepter znw., reeds in Maerlant-handschriften in de vormen sceptre, cept(e)re, septre v. (m. o.?). Uit gr.-lat. scêptrum (Maerlant ook sceptrum), deels door fr. bemiddeling. Ook elders ontleend.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

schepter m., Mnl. id., gelijk Hgd. scepter, Fr. sceptre, uit Lat. sceptrum, van Gr. skẽptron: z. schacht.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

septer s.nw.
Staf van 'n koning of ander hoë gesag.
Uit Ndl. septer (Mnl. septre, sceptre), 'n wisselvorm van scepter. Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902).
D. Zepter (12de eeu), Eng. septre (1300), Fr. sceptre (11de eeu).

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

septer: staf v. hoë gesag; Ndl. scepter/schepter/skepter (Mnl. sceptre/septre), soos Eng. sceptre, via Fr. sceptre uit Lat. sceptrum, Gr. skêptron, “staf”, hou verb. m. skag in bet. “steel/stok v. ’n lans”.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

scepter (Frans sceptre of Latijn sceptrum)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Scepter. (Lat sceptrum = de staf van een bevelhebber.) Reeds bij de oude volken (Joden, Grieken, enz.) was de scepter een teeken van hooge waardigheid of onbeperkte macht. Hij bestond uit een lange staaf, zooals nog bij de laatste Fransche koningen, die er tevens als symbool der hoogste rechterlijke macht de z.g. gerichtshand op aanbrachten. De Duitsche koningen (keizers) hadden een meer korten staf met verdikkingen, terwijl de top uitliep in een kogel of een kruis. De admiraalsstaf herinnert ook nog aan dit oude gebruik.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

scepter ‘koningsstaf; (scheepsterm) ijzeren staaf die iets steunt of draagt’ -> Russisch septor ‘ijzeren staaf die iets steunt of draagt’; Indonesisch sképter ‘koningsstaf’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

scepter koningsstaf 1287 [CG NatBl] <Frans of Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut