Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

saus - (soort jus; smaakstof; kleurstof)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

saus zn. ‘soort jus; smaakstof; kleurstof’
Mnl. salse, sause ‘saus’ [1240; VMNW], sauce ‘id.’ [1351; MNW-P], een saus van edick ‘een saus van azijn’ [1437; MNW-P]; nnl. saus ook ‘smaakstof van tabak’ [1864; Calisch], ‘verfsoort’ in doffe, bruine, harsachtige sausen [1892; Vermeylen].
Ontleend aan Frans sausse [1165-70; Rey], salce [1172-74; Rey], later ook sauce [ca. 1240; Rey], aanvankelijk metafoor voor de zee, later ook ‘kruiderij’ [1172-74; Rey] en ‘vloeibaar bijgerecht’, laat geattesteerd [1266; Rey], maar al eerder in gebruik, veel later ook ‘smaakstof van tabak’ [1765; Rey] en ‘kleurstof’ [1803; TLF]. Het is een substantivering van het adjectief salse ‘gezouten’ dat ontwikkeld is uit Latijn salsa, de vrouwelijke vorm van salsus ‘gezouten’, het verl.deelw. van sallere ‘zouten’, een afleiding van sal ‘zout’, dat verwant is met → zout.
sausen ww. ‘tabak van een smaakstof voorzien; verven’. Vnnl. saussen ‘indopen, bevochtigen’ [1573; Thes.]; nnl. sausen ‘tabak van een smaakstof voorzien’ in de bladeren, die gesaust moeten worden [1896; iWNT], ‘verven’ in licht crêmegeel gesaust [1897; WNT]. Ontleend aan Frans saucer ‘marineren, op smaak brengen met saus’ [1538; Rey], ouder saucier [14e eeuw; Rey], aanvankelijk sauser figuurlijk ‘(een degen) onderdompelen (in bloed)’ [ca. 1200; TLF], een afleiding van sauce ‘saus’.
Lit.: A. Vermeylen (1955), Verzameld werk dl. 4, Brussel, 464

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

saus [soort jus] {sause 1201-1250} < oudfrans sauce, sausse [idem] < latijn salsa [zoutig, pittig], eig. verl. deelw. van salere [zouten], van sal [zout] (vgl. saucijs, salami).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

saus znw. v., mnl. sause, saeuse, sausse enz. < fra. sauce < lat. salsa ‘gezouten bouillon’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

saus znw., mnl. sause, saeuse, sausse (e.a. vormen) v. Uit fr. sauce (< lat. salsa, eig. “gezouten”). Ook elders ontleend.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

saus v., uit Fr. sauce, van Lat. salsam (-a), zelfst. gebr. vr. van salsus = gezouten (z. zout).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

sajs (zn.) saus; Vreugmiddelnederlands sause <1240> < Frans sauce.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1sous s.nw.
Vloeistof berei uit botter, vet, ens. of as 'n aftreksel van vleis, om die smaak van kos te verbeter.
Uit Ndl. saus (Mnl. sause). Eerste optekeninge in Afr. by Mansvelt (1884) in die vorm saus en in Patriotwoordeboek (1902).
Ndl. saus uit Fr. sauce (12de eeu).
D. Soße (16de eeu), Eng. sause (1350).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

saus (Frans sauce)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Saus, van ’t Fr. sauce, van ’t Lat. salsa = het gezoutene.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

saus ‘soort jus’ ->? Deens sovs; Indonesisch saos, saus, sos ‘soort jus’; Jakartaans-Maleis saos, saus ‘soort jus’; Javaans caos, caus ‘soort jus’; Madoerees saos ‘soort jus’; Menadonees sous ‘soort jus’; Soendanees saus ‘soort jus’; Petjoh petjoh ‘saus, regen’; Creools-Portugees (Ceylon) saus ‘soort jus’; Papiaments sous ‘soort jus’; Sranantongo sowsu ‘soort jus’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

saus soort jus 1240 [Bern.] <Frans

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

937. Honger maakt rauwe boonen zoet

d.w.z. honger doet iets, dat anders niet heel smakelijk is, toch lekker vinden en met smaak eten (mlat. delicias panis non querit venter inanis), of zooals Poirters in de voorrede van Mask. zegt: den hongher doet honigh uyt een korstjen broots suygen, of zooals wij ook zeggen: honger is de beste saus (of de beste kok); lat. optimum cibi condimentum fames. Vgl. in het laat-mnl. hongher maeckt roo boonen soet; in de Prov. Comm. 389: honger maect rouwe boenen soete; Goedthals, 31: den hongher doet rauwe boonen suker smaken; Campen, 19: die honger is die beste Kock (hd. Hunger ist der beste Koch; fr. l'appétit est la meilleure sauce; il n'est sauce que d'appétit; eng. hunger is the best or the strongest sauce) en bij Idinau, 165:

Hongher is de beste sausse, t'is klaer;
Want die gheeft smake tot alle spijse.

Vgl. fri. hûnger hjit makket rie beanne swiet; Erasmus, CLXIV; Bebel, 202; 500; Volkskunde XVII, 74; Tuinman I, 97: honger maakt raauwe boonen zoet. Honger ziet struif voor taart aan; Harrebomee I, 324 a; Wander II, 914: Hunger macht rohe Bohnen (oder Saubohnen) süsz oder zu Mandeln; in der Not friszt der Teufel Fliegen; eng. hungry dogs will eat dirty puddings; hunger makes hard beans sweet (or soft). (Aanv.) Dr. D.C. Hesseling had de vriendelijkheid mij mede te deelen, dat rauwe, in water geweekte boonen het gewone voedsel waren der anachoreten en monniken, die streng vastten. Nog heden worden ze in den vastentijd door vele Grieksche kloosterlingen gebruikt. Dit zelfde gebruik zal ook wel in de kloosters van het Westen bekend geweest zijn.,

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut