Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

samen - (bijeen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

samen bw. ‘bijeen’
Onl. saman ‘samen, in elkaars gezelschap’ in Thu ... samon mit mi suota nami muos ‘jij nam samen met mij zoet eten’ [10e eeuw; W.Ps.], tesaman ‘samen, bijeen’ in zesamene gebunden ‘gebundeld’ [ca. 1100; Will.]; mnl. samen in Di waren alle samen vro ‘die waren met zijn allen verheugd’ [1200; VMNW], meest in combinatie met het voorzetsel te in camere. dar sie uant tesamene. blantseflvor ende floyris ‘(de) kamer, waar ze Blanchefleur en Floyris samen vond’ [1201-25; VMNW], te samene sitten ‘bijeenkomen’, te samene slapen ‘bij elkaar slapen’ [beide 1240; Bern.], tsamen [1300-50; MNW-R].
Ontstaan door assimilatie en vereenvoudiging van de beginklanken uit tsamen < mnl. tesamen, te samen < onl. te saman, een vaste voorzetselcombinatie van → te 1 en het bijwoord samen ‘bijeen’. Mnl. s- werd vóór een klinker gewoonlijk stemhebbend uitgesproken en pas in het (Vroeg)nieuwnederlands meestal als z- geschreven, vandaar dat nu in tezamen (een formele schrijftaalvariant van samen) en in andere afleidingen van mnl. samen een z verschijnt, bijv. in → verzamelen en → gezamenlijk.
Os. tesamna; ohd. zisamane (nhd. zusammen); ofri. to samene, to semine; oe. tosomne, tosamne; ozw. til saman(s) (nzw. tillsamman(s)). Zonder voorzetsel: os. saman; ohd. saman; oe. somen; on. saman (nde. sammen); got. samana; < pgm. *samana- ‘samen, bijeen’. De oorspr. betekenis was wrsch. ‘naar dezelfde plaats’ bij pgm. *sam- ‘dezelfde’ met een richtingssuffix -an.
Pgm. *sama- gaat terug op de o-trap van de Indo-Europese wortel voor ‘één’, zie → sommige.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

samen*, saam [bij elkaar] {1200, te samene 1201-1250} ook middelnederlands tsamen(e), van te + samen (vgl. zamelen).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

samen of saam bijw., mnl. tsamene, tsamen en tesamen(e), os. tosamna, ohd. zisamane (nhd. zusammen), ofri. to semine, to samene, oe. tōsomne, tōsamne ‘samen’, gevormd als on. til samans uit het grondwoord zamen, waarvoor zie: zamelen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

samen, saam bijw., mnl. tsāmen(e) naast tesāmen(e) (nnl. tezamen). = ohd. zisamane (nhd. zusammen), os. tesamna, -e, ofri. to semine, to samene, ags. tôsomne, tôsamne “samen”. Vgl.on. til samans ”id.”. Zie verder bij zamelen.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

samen bijw., uit tsamen (d.i. te zamen), Mnl. te samen + Hgd. zusammen. - Ndl. zamen, Mnl. samen, Os. saman + Ohd. id. (Mhd. samen, Nhd. sammen), Ofri. samin, Go. samana: alle afleid. van Os. sama, Ohd. id., Ags. same (Eng. same), On. samr (Zw. en De. samme), Go. sama = gelijk, zelfde + Skr. samas, Gr. homós = gelijk, La. sim-ul = gelijk, sim-ilis = gelijk, Oier. som, Osl. samŭ = zelf, zelfde (z. sommig en -zaam): Idg. wrt. sem = een.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

saam bw.
1. By iemand of iets anders. 2. Met iemand of iets anders. 3. Bymekaar gereken.
Uit Ndl. zaam, 'n wisselvorm van zamen (1552 in bet. 1, 1661 in bet. 2, 1738 in bet. 3). Ndl. zamen is 'n sametrekking van te zamen 'tesame'. Eerste optekeninge in Afr. by Changuion (1844) in die vorm zaam en by Pannevis (1880).

Thematische woordenboeken

E. Sanders (2000), Jemig de pemig!: de invloed van Van Kooten en De Bie op het Nederlands, Amsterdam

Samen voor ons eigen

Samen voor ons eigen is een leus die op 12 april 1981 op televisie werd gelanceerd door de Tegenpartij. De kreet stond ook op een affiche van de Tegenpartij dat die week met de vpro-gids en het Vlaamse tijdschrift Humo werd meegestuurd. Tijdens de verkiezingen van 1981 hingen talloze mensen deze poster voor hun raam. Datzelfde jaar verwerkten Van Kooten en De Bie de kreet in een potpourri op de maxisingle Gouden doden. Het grote succes van dit plaatje zal zeker tot de verbreiding van de uitdrukking hebben bijgedragen. De complete tekst van het liedje luidt:

Samen voor ons eigen
Laat de rest de rambam krijgen
Samen voor ons eigen
Want alleen is maar alleen
Samen voor ons eigen
Tegen hun die ons bedreigen
Samen voor ons eigen
Slaan wij ons er dwars doorheen.

De uitdrukking duikt tegenwoordig op de vreemdste plaatsen op. Politici mogen haar graag aanhalen in de Tweede Kamer, maar ook wetenschappers vinden het prettig om te laten zien dat zij hun klassieken kennen. Zo figureert de uitdrukking in de titel van zeker vier wetenschappelijke publicaties uit de periode 1993-1998. Overigens op zeer uiteenlopende terreinen, van sociale psychologie (‘“Samen voor ons eigen!” De invloed van groepsidentificatie op individuele en collectieve vormen van coöperatie’) tot bedrijfskunde (‘Combinatiebouw: Samen voor ons eigen’), en van het openbaar vervoer (‘Verkehrsverbunde, openbaar vervoer en overheden: samen voor ons eigen?’) tot rechtspraak (‘Unificatie en codificatie: samen voor ons eigen!’).

Kortom, achttien jaar na de dramatische verdwijning van de Tegenpartij leeft een van haar politieke grondbeginselen nog volop voort. Hetzelfde geldt voor een ander belangrijk uitgangspunt van deze partij: geen gezeik, iedereen rijk. Zie verder aldaar en zie ook dameswensen; godverdegodver; kneukfilm; mogen wij even overgeven?; neutronenkorrels; Tedje van Es en vrije jongens.

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Samen, staat voor tsamen en dit voor te samen (z. d. w.).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

samen ‘bij elkaar’ -> Shona svomhu, samhu ‘optellen, rekenen’ .

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut