Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

rollator - (looprek met wielen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

rollator zn. ‘looprek met wielen’
Nnl. rollator ‘looprek met wielen’ [1996; Algemeen Dagblad].
Neologisme, gevormd uit de stam van het werkwoord → rollen en het Latijnse achtervoegsel -ātor zoals dat ook voorkomt in bijv. condensator (zie → condenseren), → equator, → katalysator, → radiator.
In 1986 werden verbeterde looprekjes met wielen in Nederland ontworpen door de firma Premis Medical. Nederlandse export zorgde ervoor dat het woord ook bekendheid kreeg in andere talen, bijv. Duits Rollator en Frans rollator. Volgens directeur Ronald Keuning stamt het woord uit het Engels. Weliswaar was en is de algemene Engelse benaming voor de rollator (wheeled) walker, maar in het vakjargon was ook wel de naam rollator bekend; de oudste schriftelijke attestatie in het Engels is een titel van een afstudeerscriptie van de University of Washington: A comparison of effects of posture control walker and rollator walker on function and gait of children with cerebral palsy [1989; Worldcat]. In 1985 zou het woord al in Zweden bekend zijn geweest als rollator of rullator (bij het Zweedse werkwoord rulla ‘rollen’).
Lit.: Van der Sijs 2006, 152-153

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

rollator ‘bepaald in Nederland ontworpen looprek’ -> Engels rollator ‘looprek’; Duits Rollator ‘looprek’; Frans rollator ‘looprek’.

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

rollator. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw verkocht de Engelse firma Zimmer een looprekje (in het Engels a wheeled walker), onder de naam Zimmer frame of Zimmer walking frame. Op een bepaald moment werden hier wieltjes onder gezet, waardoor men het rekje kon voortrollen. Het rolrekje kreeg nu de naam rollator. Maar in welk land ontstond die naam? Volgens Ronald Keuning, directeur van Premis Medical, een Nederlandse fabrikant van medische hulpmiddelen, stamt deze naam uit het Engels. Rollator is dan gevormd van het Engelse to roll 'rollen' met het Latijnse achtervoegsel -ator waarmee zaaknamen worden gevormd die betekenen: instrument waarmee de in het grondwoord bedoelde handeling wordt verricht, vergelijk condensator, perforator, stabilisator.

Keuning constateerde eind jaren zeventig, begin jaren tachtig dat er behoefte was aan beter materiaal, sterker, goedkoper en vooral: geschikt voor dagelijks gebruik. Want tot dat moment werden de loop- en rolrekjes vrijwel uitsluitend gebruikt in ziekenhuizen en verzorgingstehuizen en hadden daardoor een ziekenhuisachtige uitstraling. Keunings firma Premis Medical ging uit van de bestaande ontwerpen en, volgens Keuning, van de bestaande naam rollator, en ontwikkelde de Provo rollator, een blauw rolrek met remmen, parkeerrem, zitje, dienblad, stokkenbak en mand. Het nieuwe ontwerp zag in 1986 het licht. Daarmee was de moderne rollator geboren. Sindsdien is het ontwerp verfijnd, en door ouderen omarmd als een handig hulpmiddel. Op de website van het bedrijf wordt vermeld:

Sinds de introductie van de eerste generatie Provo rollators in 1986, is de Provo rollator een niet meer weg te denken hulpmiddel in Europa, Canada en de us, met honderdduizenden tevreden gebruikers.

Helaas kan ik nergens bevestiging vinden dat het woord rollator in het Engels al bestond voor de Nederlandse vinding. Volgens de Duitse Wikipedia (een vrij beschikbare encyclopedie op internet) werd in Zweden begin jaren tachtig een soort rollator met wielen ontwikkeld voor het gebruik in ziekenhuizen en verzorgingstehuizen. Het Zweedse Nationalencyclopedins ordbok vermeldt dat rollator, rullator sinds 1985 in het Zweeds bekend is en dat de vorming gebaseerd is op het modern Latijn of het Engels - het normale woord voor 'rollen' in het Zweeds is rulla. Wellicht is het woord rollator dus niet in het Engels maar in het Zweeds gevormd.

Hoe het ook zij: het Nederlandse ontwerp van de firma Premis Medical werd naar een groot aantal landen uitgevoerd, en de naam rollator werd ook elders een begrip. Gezien de vooraanstaande positie van Nederland in de rollatorindustrie lijkt het waarschijnlijk dat het woord rollator door de meeste andere talen is overgenomen uit het Nederlands. Zo zal in het Frans en Duits - en waarschijnlijk in nog veel meer talen - de rollator als zaak en naam ontleend zijn aan het Nederlands: uit de beschrijvingen op internet blijkt namelijk telkens dat het om het bekende blauwe rolrek gaat.

Terwijl in Nederland de rollator vanaf 1986 algemeen bekend is, lijkt hij in het Engels - waar de naam naar verluid ontstaan zou zijn - pas later verbreid te zijn. In papieren woordenboeken is het woord niet te vinden. Wel is het opgenomen in het internetwoordenboek 'Double-Tongued Word Wrester Dictionary: a growing dictionary of old and new words from the fringes of English' - een woordenboek dus met oude en nieuwe woorden die niet tot de algemene woordenschat van het Engels behoren. Het trefwoord rollator is in 2004 in dit woordenboek beschreven. Het oudste citaat dateert van 1996: 'Therapy staff taught him how to use a rollator walker.' Het volgende citaat, uit 1998, spreekt van 'a so-called rollator'. Het laatste citaat, uit 2004, vertelt hoe iemand een ander verrast 'with a device she mistakenly believed to be a wheelchair. In fact, it is something called a "rollator", or a wheeled walker.' Uit deze citaten blijkt wel dat het woord in het Engels nog steeds erg onbekend is. Als het woord inderdaad in die taal is bedacht, dan is het lange tijd uitsluitend in medische kringen bekend geweest. Pas sinds de uitvinding van de Nederlandse variant is de rollator populair geworden en in bredere kringen bekend. Toen pas heeft de naam zich uitgebreid, en wel als aanduiding van het Nederlandse product. In die zin is het woord dan óók in het Engels een Nederlands leenwoord: als er voordien al een woord rollator in het Engels bestond, dan duidde dit in ieder geval een ánder loophulpmiddel aan.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

rollator looprek 1999 [GVD] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut