Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

rijsttafel - (hoofdmaaltijd met rijst)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

rijsttafel [hoofdmaaltijd met rijst] {1888} de betekenis is afgeleid van de oorspronkelijke, Indische ronde tafel met een gat in het midden waarin een schaal met rijst paste en met een gat voor ieder der tafelgenoten, waarin een rond bord verzonk.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

rijsttafel ‘hoofdmaaltijd met rijst’ -> Engels rijsttafel ‘Zuidoost-Aziatische rijstmaaltijd’; Deens rijsttafel, ristaffel ‘hoofdmaaltijd met rijst’ (uit Nederlands of Nederduits); Indonesisch rijsttafel /réstafel/ ‘witte rijst met een grote hoeveelheid bijgerechten’; Amerikaans-Engels rijsttafel ‘hoofdmaaltijd met rijst’.

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

rijsttafel. Het woord rijsttafel heeft een interessante geschiedenis. Onder de Nederlanders in Indonesië bestond de gewoonte om tussen de middag een maaltijd te nuttigen die bestond uit rijst als hoofdgerecht met vele bijgerechten; de rest van de bevolking at drie keer per dag een eenvoudige rijstmaaltijd met weinig of geen bijgerechten. De Nederlanders gaven deze hoofdmaaltijd de naam rijsttafel. Die benaming is vervolgens overgenomen in het Indonesisch. Ook andere talen hebben het Nederlandse woord geleend, bijvoorbeeld het Engels: 'Het was bizar dit Nederlandse woord tegen te komen op de menukaart tegen de gevel van een Londens restaurant,' zo bericht iemand, terwijl een ander schrijft: 'Ik heb het gelezen op de menukaart van een Aziatisch restaurant in Darwin, Australië.'

Voor Engelstalige spellers blijkt rijsttafel te zijn wat het przewalskipaard voor ons is. De Scripps National Spelling Bee, de Amerikaanse versie van het Groot Dictee, voor kinderen onder de zestien jaar, bevatte in 2004 het woord rijsttafel ('Yes, it's a real word, not a Scrabble accident,' aldus The Charlotte Observer). De spelling hiervan bracht de deelnemers in grote verlegenheid, of zoals een andere krant opmerkte: '"Rijsttafel" might be a delicious Indonesian dinner, but on Tuesday it upset the stomachs of the 275 youngsters attempting to spell it correctly.' Ook voor Nederlanders levert de spelling van het woord overigens problemen op: een veel gemaakte fout, honderden malen op internet te vinden, is de spelling rijstafel.

Samen met de rijsttafel verbreidden de Nederlanders ook enkele Indonesische specialiteiten, met hun Indonesische naam. Zo schrijft een expat, woonachtig in Houston, Texas, Verenigde Staten:

Men kan vandaag de dag hier in iedere normale supermarkt een hele rij potjes met het etiket sambal oelek aantreffen. Sambal oelek is uiteraard een Indonesisch (Maleis) woord, maar het is door de Indische Nederlanders naar de Verenigde Staten geïmporteerd. Ik ben het al tegengekomen direct nadat ik hiernaartoe emigreerde in 1992. Naar mijn mening hebben de Indische Nederlanders in de jaren vijftig en zestig, toen het gros zich in Californië vestigde, verschillende Indische artikelen geïmporteerd.

Uit de spelling oe in plaats van u blijkt dat het woord in de oude spelling is overgenomen; tegenwoordig spelt men in het Indonesisch sambal ulek. Ook in het Nederlands vindt men bijna altijd de oude spelling sambal oelek. Het product is, zo blijkt uit internet, in meerdere landen bekend, bijvoorbeeld in het Frans en Spaans, maar dan met de spelling ulek die waarschijnlijk bewijst dat het woord in die talen rechtstreeks uit het Indonesisch is geleend en niet via het Nederlands.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

rijsttafel hoofdmaaltijd met rijst 1883 [Java-Bode 1/9, 1d]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal