Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

register - (geordende lijst; orgelpijpen van dezelfde stem)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

register zn. ‘geordende lijst; orgelpijpen van dezelfde stem’
Mnl. registeren ‘overzichten van documenten’ [1283; MNW onderwisen], in den register ‘in het register’ [1299; VMNW], registeren (‘indexen’) in den boeken te maken [1442; MNW], register ‘(orgel)register’ [1483; WNT vente].
Ontleend aan middeleeuws Latijn registrum ‘lijst, register’, dat een variant is (ontstaan onder invloed van woorden op -istrum) van Laatlatijn regesta ‘catalogus, register’, de onzijdige meervoudsvorm van het verl.deelw. van regerere ‘terugbrengen’, en meer specifiek ‘overnemen op een lijst, in een boek’, gevormd met → re- ‘terug-’ bij gerere ‘dragen, uitvoeren’, met onzekere etymologie. Mogelijk is de ontlening verlopen via Frans registre ‘boek waarin aktes worden ingeschreven’ [1259; TLF], ouder regestre ‘verhaal, geschiedenis’ [ca. 1265; Rey], nog ouder regeste ‘id.’ [ca. 1155; Rey], dat ook aan Laatlatijn regesta ontleend is.
De betekenis ‘orgelpijpen met identieke klankkleur’ is vermoedelijk ontstaan doordat Latijn registrum een betekenisuitbreiding ‘regelaar’ kreeg onder invloed van Latijn regere ‘(be)sturen’, zie → regeren. Hetzelfde gebeurde bij Frans registre onder invloed van régir ‘regelen, besturen’. Zo betekende registrum campanae ‘klokkentouw’. Bij uitbreiding ging het woord in de moderne talen ook ‘klankkleur of toonbereik van een instrument of stem’ en ‘specifieke stijl van taalgebruik’ betekenen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

register [lijst] {1417} < middeleeuws latijn registrum, registum, regestum [register], van regesta, o. mv. van het verl. deelw. van regerere, van re- [wederom, terug] + gerere [dragen, regelen, beheren].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

register znw. o., mnl. register, laat-mhd. register < mlat. registrum voor het oudere regestum. eig. deelw. van regere, dat in het latere latijn ‘inschrijven’ was gaan betekenen (vgl. in commentarios regere).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

register znw.o., mnl. register o. Uit mlat. registrum, voor ouder regesta “register, lijst” (deelw. o. mv. van regerere).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

register 1 o. (boek), uit Mlat. registrum, van Lat. regesta = opgeteekende dingen, van regerere = bijbrengen, opteekenen.

register 2 o. (van een orgel), uit Mlat. registrum, van Lat. regere: z. regeeren.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

register: inhoudsopgawe; inskrywingsboek; naamlys; Ndl. register (Mnl. register), soos Hd. en Eng. register, uit Ll. registrum (ouer regestum, wat verb. hou m. Lat. regere, v. regeer).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

register (Frans registre)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

register ‘lijst’ -> Indonesisch régister ‘lijst’; Madoerees rehestēr, regestēr ‘lijst’; Soendanees registĕr ‘lijst’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

register lijst 1397 [Moors 151, 37] <ME Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal