Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

regiment - (legereenheid)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

regiment zn. ‘legereenheid’
Mnl. regiment, regement alleen in betekenissen als ‘regeling, leefregel, gedrag’ in soe selmen ... den lichaem geven regement ‘dan moet men het lichaam leefregels opleggen’ [1351; MNW-P] en ‘leiding, bestuur’ inden regimente des cloesters ‘in de leiding van het klooster’ [1400-50; MNW-P]; vnnl. regiment, regement ‘leiding’ in Ghi hebt hem ... regiment ghegheuen ‘u heeft hem invloed gegeven’ [1540; WNT], onder het regement van sijnen stedehouder ‘(soldaten) onder bevel van zijn plaatsvervanger’ [1564; WNT], dan bij overdracht ook ‘groep soldaten onder “regiment” van een officier’ in daer hy soo scoonen regiment by hem hadde ‘omdat hij zo'n goede legereenheid bij zich had’ [1566; WNT], een ... regiment dragonders [1671; WNT], bij overdracht dan ook wel ‘grote groep, groot aantal’ in een regiment Meiden [1692; WNT].
Ontleend aan Frans régiment ‘militaire eenheid onder leiding van een kolonel’ [1553; TLF], eerder al ‘bestuur, leiding’ [1488; TLF] en ‘leefregels, voorschriften’ [eind 13e eeuw; TLF]. Dat woord is in de niet-militaire betekenis een geleerde ontlening aan Laatlatijn regimentum ‘bestuur, leiding’, gevormd uit Latijn regere ‘leiden, sturen’, zie → regeren, en het achtervoegsel → -ment. In de betekenis ‘legereenheid’ is het Franse woord ontleend aan Duits Regiment ‘legereenheid, eenheid die onder leiding van een overste staat’ [1500-50; Pfeifer], eerder al ‘leiding, bestuur’ [begin 15e eeuw; Pfeifer], eveneens ontleend aan Latijn regimentum.
Regiment in de betekenissen ‘leefregel, gedrag, levenswandel’ en ‘bestuur, leiding’ is na de Vroegnieuwnederlandse periode zo goed als verdwenen en vervangen door andere woorden, waaronder het verwante → regime.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

regiment [militaire eenheid] {1351 in de betekenis ‘leiding’; de militaire betekenis (aanvankelijk als vage aanduiding voor een troep onder zelfstandige leiding opererende soldaten) 1566} < frans régiment [idem] < latijn regimentum [leiding, bestuur], van regimen [idem] (vgl. regime).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

regiment znw. o., mnl. regiment o. ‘regeling, bestuur’ < ofra. regiment < later-lat. regimentum (voor het oudere regimen). In de 16de eeuw komt de bet. in militaire zin van ‘een bepaalde troepeneenheid’ op, onder hernieuwde invloed van het fra. woord, dat sedert 1558 deze bet. aangenomen had.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

regiment znw.o. Mnl. regiment o. “regeling, bestuur, het besturen, bestuurder(s), gedrag” uit ofr. regiment, later-lat. regimentum (ouder: regimen). Later in de tegenw. bet. opnieuw ontleend uit ’t Fr.. Ook elders ontleend.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

regiment s.nw.
1. Bepaalde militêre eenheid. 2. Groot aantal, boel.
Uit Ndl. regiment (1566 in bet. 1, 1692 in bet. 2). In Mnl. en verouderde Ndl. was die bet. 'bestuur, leefreël, gedrag, lewenswandel'.
Ndl. regiment uit Fr. régiment, waar die militêre bet. sedert 1558 voorkom.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

regiment: militêre eenheid; Ndl. regiment (Mnl. regiment, “bestuur”), soos Hd. en Eng. regiment uit Ofr. regiment uit Ll. regimentum – huidige toep. blb. sedert 16e eeu; hou ook verb. m. regeer.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

regiment (Frans régiment)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

regiment ‘militaire eenheid’ -> Indonesisch résimén ‘militaire eenheid’; Boeginees resimêng ‘militaire eenheid’; Papiaments † resjiment ‘militaire eenheid’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

regiment militaire eenheid 1591 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut