Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

regelen - (in orde maken, verzorgen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

regelen ww. ‘in orde maken, verzorgen’
Mnl. regelen, regulen alleen wederkerig in de betekenis ‘zich gedragen volgens, schikken naar (regels)’ in dese kueren van den coren ... om een yegelic coopman hem dair na te regulen ‘deze voorschriften over het graan ... opdat iedere koopman zich daarnaar zal richten’ [1471; MNW]; vnnl. regelen ‘schikken, inrichten, ordenen’ in zijn leven beter te regelen [1628; WNT]; nnl. regelen ‘organiseren’ in hoe zy ... een pragtig festyn regelen moeten [1765; WNT], ‘in banen leiden’ in 't verkeer regelen [1929; WNT], ‘een oplossing vinden voor’ in altijd wel op de een of andere manier te regelen [1936; WNT].
Afleiding van → regel, aanvankelijk ook van de variant mnl. regul. Mogelijk is er invloed geweest van Frans régler ‘regelen, leiden, sturen’ [1269-78; TLF], afleiding van règle ‘regel’ [ca. 1200; TLF], dat evenals Nederlands regel is ontleend aan Latijn rēgula.
regelneef zn. (NN) ‘bediller, bemoeial’. Nnl. een vreselijke regelneef [1980; De Coster 1999], het zijn regelneven die hebben bedacht dat artiesten ... BTW moeten gaan betalen [1982; Reinsma 1984], Ruud Lubbers ... wat hij nog meer is behalve een goede en geslepen regelneef [1994; De Coster 1999]. Bedacht door Kees van Kooten en Wim de Bie en gebruikt in 1977 in een sketch rond neven, in hun VPRO-programmaserie Het Simplisties Verbond; gevormd uit regelen en → neef ‘mannelijk familielid’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

regelen [schikken, inrichten] {1471 in de betekenis ‘met de liniaal afmeten, zich regelen naar, reglementeren’} < frans régler of van regel < latijn regula [regel].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

regelen ww. laat-mnl. (en zeldzaam) rēghelen ‘regelen’ (ook met liniaal afmeten’?), mnd. rēgelen, mhd. rigelen (nhd. riegeln) ‘grendelen’. — Een afl. van regel, waar ook over de bet. ‘grendel’ gesproken wordt.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

regelen ww., mnl. (laat en zeldzaam) rēghelen “regelen”, misschien ook “met een liniaal afmeten”. Vgl. mhd. rigelen (nhd. riegeln), mnd. rēgelen “grendelen”.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

2reël ww.
1. Inrig na, in ooreenstemming bring met. 2. Gang of werksaamheid op 'n sekere manier orden.
Uit Ndl. regelen (al Mnl. in bet. 1, 1628 in bet. 2).

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

re’gelen (regelde, heeft geregeld), (ook:) A (m.b.t. zaken), 1. in orde maken, inrichten. Zaterdagavond verhuisde hij naar zijn mooi, groot nieuw geverfd huis. Hij regelde het huis naar zijn smaak (de Groot & D. 23). Met enige kloppende bewegingen van zijn handen regelde Lando zijn kuif (van Mulier 1972: 40). - 2. opruimen. Toen de jongens opstonden en hun kamer hadden geregeld, bedacht Armand een leuk plannetje (Maynard a: 26). - 3. in een bepaald verband plaatsen, opstellen. In huis hebben we dezelfde meubels, maar ze staan anders geregeld (Hijlaard 114). - B (m.b.t. personen), 1. het regelen voor, het in orde maken voor. Kweek- en AMS-meisjes spelen toch geen rol in ’het stuk’ van Cigollilundo?... Dacht je dat?... dat er een paar als figurantjes gebruikt worden... een schandaal... hadden ze de hele week vrij van school? iemand moet ze geregeld hebben (Ferrier 1969: 97). - 2. een plezier doen, begunstigen. Geen voortrekkerij hierzo! Geen enkele mense worden hier geregeld! (Cairo 1976: 113). - 3. helpen aan een betrekking bij de overheid of andere inkomsten(bron), op grond van familierelatie, vriendschappelijke verhouding o.i.d. Als Creool* durf ik te zeggen, dat wij het voor onszelf verknoeien. Wij willen niet werken, wij willen geregeld worden (Doelwijt 1969: 43).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

regelen ‘schikken, inrichten’ -> Sranantongo regel ‘regelen, behandelen, in orde maken, bevoordelen, aan een baantje helpen’; Surinaams-Javaans rékhel, ngrékhel ‘regelen, behandelen, in orde maken, bevoordelen, aan een baantje helpen’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

regelen schikken, inrichten 1522 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut