Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

reeks - (geordende groep zaken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

reeks zn. ‘geordende groep zaken’
Mnl. raecs, reecs ‘ketting’ in Een yseren raecse ‘een ijzeren ketting’ [1343-44; MNW], meester Jan voirs. vermaecte die reecx ant wieroecxvat ‘genoemde meester (goudsmid) Jan herstelde de ketting aan het wierookvat’ [1401; Pieterskerk], Een silveren raex ‘een zilveren ketting’ [1408; MNW]; vnnl. overdrachtelijk in een schakel ... uyt myner daghen reecx ‘een schakel uit de ketting van mijn (levens)dagen’ [1613; WNT], ‘opeenvolging van gelijksoortige voorwerpen’ in de reex der tanden [1644; WNT]; nnl. ‘opeenvolging in tijd van gebeurtenissen’ in een reeks van felle plaagen [1773; WNT], ‘opeenvolging van getallen volgens een bepaalde regel’ in De reeks van alle getallen ... die [1808; WNT].
Ontstaan uit onl. *rakis door i-umlaut, vervolgens klinkerrekking in openlettergreep en ten slotte wegval van de onbeklemtoonde klinker in de tweede lettergreep: *rakis > *rekis > reecs. Daarnaast bestond de frequentere vorm mnl. raecs, die moet zijn ontstaan door wegval van de onbeklemtoonde klinker voordat i-umlaut optrad: *rakis > raecs. Om de klinker in raecs te verantwoorden veronderstellen FvW en NEW echter een grondvorm zonder umlautsfactor *rakus. De herkomst van onl. *rakis ‘ketting’ is onzeker. Men vermoedt afleiding van dezelfde wortel *rak- als in → rek en → rekken (beide eveneens met umlaut). Het woord komt in de andere Germaanse talen niet voor.
Lit.: Pieterskerk: Pieterskerk 1398-1428, digitale publicatie van de Vereniging Jan van Hout (URL: www.janvanhout.nl)

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

reeks* [rij] {reecs [ketting] 1398-1428} (vgl. sleutelreeks), behoort bij rak2, rekken.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

reeks znw. v., mnl. reecx (éénmaal in Leiden omstr. 1400) ‘ketting’?; gewoner is vooral noordnl. raex en raexel ‘ketting’. (Men heeft hiermee wel verbonden de Haarlemse straatnaam Raaks als een met een ketting afgesloten gracht, maar het kan ook een afl. van rak ‘recht water’ zijn). Intussen wijst het woord sleutelreeks ook op de bet. ‘ketting’ in de zin van een ‘rij schakels’. De grondvorm is *rakisa-, rakusa- en dus een afl. van rak.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

reeks znw., niet bij Kil., mnl. reecx (eenmaal, te Leiden, tusschen 1398 en 1428, = “ketting”?). Mnl. (vooral noordndl.) komt meer de vorm raex m. “ketting” voor, waarnaast raexel “id.”. De stam *rakisa-, * rakusa- “ketting” (deze bet. bleef in sleutelreeks nog lang bewaard) is blijkbaar verwant met de bij rak besproken woorden.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

reeks v., Mnl. reex, waarbij raex, raexel = ketting: bij rak 2 en rekken.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

reeks: serie; volgorde; groot aantal; Ndl. reeks (Mnl. reecx), ouer bet. blb. “ketting”.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Rijgen, letterlijk: op een rijg of rij brengen, nl. aan een snoer, of met lange steken aan elkander naaien; verwant met ’t Skr. rekha = streep, lijn. Een andere afl. is reeks.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

reeks ‘rij’ ->? Zweeds † rex ‘touw dat koorden bijelkaar houdt’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

reeks* rij 1613 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut