Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ratjetoe - (gerecht met van alles, mengelmoes)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

ratjetoe zn. ‘gerecht met van alles, mengelmoes’
Nnl. Glazer ... in de Ratjethoe ‘varkensvlees in de ratjetoe (stamppot)’ [1833; WNT], ook rats ‘groenten met aardappelen dooreen gekookt’ [1883; WNT], een ... ratjetoe van ... sensaties [1891; Van Eeden].
Met volksetymologische vervorming ontleend aan Frans ratatouille ‘grove stamppot’ [1778; TLF], later ook ‘bedenkelijke mengelmoes’ [1880; Rey]. Ratatouille is wellicht een mengvorm van tatouiller ‘husselen e.d.’ en ratouiller ‘schudden e.d.’, enkele van de vele in Franse dialecten voorkomende versterkende afleidingen van touiller ‘roeren, mengen’ [1421; Rey], ouder tooillier ‘heen en weer bewegen’ [ca. 1175; Rey], ontwikkeld uit Latijn tudiculāre ‘fijnstampen, vermalen’, een afleiding van tudicula ‘machine om olijven te vermalen’, dat weer een afleiding is van tundere ‘slaan, stampen’, en wrsch. verwant is met → stoten.
In Nederland, waar ratjetoe soldatenkost was, werd ook ratatouille [1847; Kramers] wel gebruikt. De term werd ook verkort tot rats, wat waarschijnlijk ook het woord rats is in de uitdrukking in de rats (zitten).
Lit.: F. van Eeden (1891), ‘Koning Oedipus in Utrecht’, in: De Nieuwe Gids 6, 330-335, hier 332

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

ratjetoe [gerecht, mengelmoes] {1833} verbastering van ratatoelje.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

rats

Waarschijnlijk gaan de gedachten bij het lezen van dit woord naar het bekende soldatenliedje dat begint met: Rats, kuch en bonen is het soldatendiner. Ook is het mogelijk dat de lezer de uitdrukking ‘hij zit verschrikkelijk in de rats’ voor de geest komt. Het is eigenaardig, maar wij hebben hier met hetzelfde woord te maken. Rats is een verkorting van ratjetoe, rommeltje, maar eigenlijk: stamppot van aardappelen en groente. Dit ratjetoe komt weer van Frans ratatouille en hangt samen met het werkwoord tater: tasten dat ook: proeven betekent. Het Engels heeft to taste.

In de rats zitten kan men vergelijken met soortgelijke uitdrukkingen: hij is in de bonen, de hele boel loopt in de soep, je zit lelijk in de puree.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

ratjetoe znw. m. o., eerst na Kiliaen, naast dial. ratatoel < fra. ratatouille ‘hutspot’ (eerst 19de eeuw), waarmee te vergelijken zijn pikard. ratatouiller ‘naar alle kanten omdraaien’, raratouillouère ‘slechte kokkin’, in andere dial. ratatoule, ratatou ‘mengsel van verschillende vleessoorten’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

ratjetoe znw., nog niet bij Kil. Dial. ook ratatoel e.a. vormen. Uit fr. ratatouille “soort hutspot” (van tatouiller “ranselen”, dit bij tâter; zie tasten).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

ratjetoe v., vervormd uit Fr. ratatouille, van tatouiller = slaan, van tâter: z. tasten.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

ratjetoe (zn.) 1. gerecht 2. rommeltje; Nuinederlands ratjethoe <1833> < Frans ratatouille.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

ratjietoe [+]: (dial. v.) hutspot; Ndl. (veral NNdl.) vorm v. ratatoelje (SNdl. ratatoel/ratatul) uit Fr. ratatouille, wat verb. hou m. Fr. ww. touiller, “roer”, en m. Lat. tudiculare en tundere, “slaan”.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

ratjetoe (Frans ratatouille)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

ratjetoe gerecht, mengelmoes 1833 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut