Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ral - (vogel)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

ral [vogel] {1763} < frans râle [idem], van râler [schreeuwen (van hert, tijger)], nevenvorm van racler [schrapen], klanknabootsend gevormd (vgl. raclette).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2016), Addenda

ralie, raalde (Ovl.), rallie, ralje (Wvl.), raalje (Zeeuws) ‘waterral’. De te beknopte etymologische verklaring van WEW, werd gespecificeerd in OEW. De varianten op -lie, -lje, -lde wijzen op Franse l mouillé. Deze vogelnaam is daarom te verklaren uit Normando-Picardisch raille, variant van Frans râle ‘(water)ral’, Provençaals rascla, Oudfrans rascle. Van het werkwoord râler, racler ‘schrapen, krassen’. Naar het schorre krassende geluid van de vogel.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

ralie (noord), raalje (ZV), raalde (noord), zn. v.: waterral, Rallus aquaticus (noord); kwartelkoning, Crex crex (ZV). Wvl. rallie, ralje. Alle varianten (-lie, -lje,- lde) wijzen op Franse l mouillé. De Wvl.-Ovl. vogelnaam is daarom te verklaren uit Norm.-Pic. raille (Gamillscheg), var. Van Fr. râle ‘(water)ral’, Prov. rascla. Ofr. rascle, rasle, raalle, Mfr. rale, râl. Van het ww. râler, racler < volkslat. rasclare < rasiculare ‘schrapen, krassen’. Naar het schorre, krassende geluid van de vogel, oorspronkelijk de kwartelkoning. De waterral dicht men klassiek het gillende geluid van een speenvarken toe. Vgl. Fr. râler ‘brullen’.

F. Debrabandere (2002), West-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de West-Vlaamse woorden, Amsterdam

rallie 2, ralje (DB), zn. v.: riethoen, waterral. Dim. van Fr. râle, van ww. râler ‘reutelen’.

Thematische woordenboeken

K.J. Eigenhuis (2004), Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen, Amsterdam

Ral Algemene N naam voor de soorten uit de geslachten Rallus en Porzana, waarvan de Waterral ↑ resp. het Porseleinhoen ↑ de bekendste vertegenwoordigers zijn. Ook wel voor de hele familie der Rallidae (vD 1970; hiervoor in vD 1904 uitsluitend: Ralvogels) (dan synoniem met Ralachtige), waartoe in de Lage Landen ook nog Kwartelkoning, Waterhoen en Meerkoet behoren (evenals de Purperkoet ↑). Voor de soorten uit het geslacht Porzana wordt door ornithologen soms de naam Ralletje gebruikt (“Er flitste een Ralletje door het riet”). Als specifieke (volks)naam voor bijv. de Waterral is “Ral” nauwelijks bekend; in de Achterhoek (Gld) kent men de Ralle en in België Raalde en Ralje. [B&TS 1995]
BENOEMINGSGESCHIEDENIS Uit Houttuyn 1763 (p.278) de volgende citaten: “Beschryving van ’t Geslagt der RALLEN, zo Water- als Landvogelen, tot welken de Kirr-Meeuw behoort.” en “De Geslagtnaam Rallus of RALL, in ’t Fransch Rasle of Râle, in ’t Engelsch Rail, heeft zynen oorsprong van het snel loopen eeniger Vogelen, daar men anders den naam aan geeft van Kwartel-Koning. Men onderscheidtze in Land- en Water-Rallen, waar by LINNAEUS nog eenige soorten gevoegd heeft, die door BRISSON onder andere Geslagten zyn t’huis gebragt.”
ETYMOLOGIE N Ral (B&O 1822) Rall (Houttuyn 1763) (ws. via D Rall (Klein 1750)) Râle (1636) <Rasle (Belon 1555) Rascle (1164). Suolahti 1909 meldt oudf raalle (zonder bron of jaartal). HG 1669 (dus ws. ook Gesner 1555) voert de (Lat) namen Rallus, Ralla en Rala.
rasclare ‘krabben, krassen, schrappen, schrapen’ rasiculare. Vgl. catalaans Rascló en Sp Rascón (Sp rascar ‘krabben, krassen, raspen’).
Er is dus geen verband met N/mnl rallen ‘babbelen, snappen’.
De oorspr. naam verwijst naar een krassend of schrapend geluid, wat mooier nog dan op de Waterral1 op de Kwartelkoning betrekking kan hebben (Kwartelkoning = F Râle de genêts, E (verouderd) Land Rail, D (verouderd) Wiesen- ralle), welke soort immers om zijn opvallende luide knarsende roep alom bekend is. Belon (in HG 1669 p.222) verwijst inderdaad naar de Kwartelkoning.
De ontlening is ws. geweest in een tijd waarin men zich bewust werd welke vogelsoorten er zoal in de vrije natuur voorkomen en hoe deze zo nauwkeurig mogelijk te benoemen. Dit zou het prevaleren van de ‘wetenschappelijk-volledig-aandoende’ naam Waterral ↑ verklaren (boven ‘gewoon’ Ral) en tevens een versterking zijn van het bewijs dat de naam indirect aan F Râle d’eau (‘Ral van het water’) of de wetenschappelijke naam Rallus aquaticus (Aldrovandi 1603) ontleend is.
Ook zweeds Vattenrall, D Wasserralle (Schlegel 1844), E Water Rail (Mouffet 1655) (alle = Waterral) zouden vertalingen kunnen zijn geweest.

==

1 De Kroon (1980, p.80) is ook niet zo gelukkig met een onomatopoëtische verwijzing naar een of ander geluid van de Waterral. Zijn mening dat een vergelijking met het Lat ww. rasclare ‘raspen’ ons niet veel verder brengt, kan echter niet standhouden gezien de overtuigende verwantschap van de mf en catalaanse namen voor de Waterral (Rascle resp. Rascló) met juist dit ww.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut