Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

punch - (drank)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

punch1 [drank] {1721} < engels punch < hindi pāñc < oudindisch pañca [vijf]. De punch bevatte oorspr. vijf ingrediënten. Hier staat tegenover de opvatting dat het woord niet uit het oosten komt maar is afgeleid van engels puncheon [een groot vat waaruit de punch werd geschonken] < frans poinçon, zodat de betekenis oorspr. was ‘aangeboord vat’ → punch2.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

punch, pons znw. m., sedert de 17de eeuw < ne. punch (sedert 1632) < hindostaans pantsch ‘vijf’, omdat de drank bestond uit vijf ingrediënten: arrak, suiker, sinaasappelsap, kruiderijen en water.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

punch, pons znw. Uit eng. punch, oorspr. een indisch woord = oi. pán͂ca “vijf. De drank is genoemd naar de 5 ingrediënten, waaruit híj is samengesteld. Ook elders ontleend.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

punch v., uit Eng. id., van Hind. panch, Skr. pan͂ca = vijf (z.d.w.), wegens zijn vijf bestanddeelen: arak, kaneel, citroen, suiker, thee.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

pons s.nw.
Tipe mengeldrankie.
Uit verouderde Ndl. pons (1721).
Ndl. pons uit Eng. punch (1632). Ndl. punch is later opnuut aan Eng. ontleen. Oor die etimologie van Eng. punch bestaan onsekerheid. 'n Mntl. herkoms is dat dit uit Hindoestani panch 'vyf' kom, so genoem omdat die drank aanvanklik vyf bestanddele bevat het.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

pons II: drankmengsel; Ndl. pons/punch (17e eeu) uit Eng. (17e eeu) punch uit Hindo. pan(ts)ch (in Pers. pandja noesj), lett. “vyfdrank”, bestaande uit arak, suiker, water, lemoensap en kruie (soms m. variasies).

N. van der Sijs (bezorger) (2003), Uit Oost en West. Verklaring van 1000 woorden uit Nederlands-Indië van P.J. Veth (1889), met aanvullingen van H. Kern en F.P.H. Prick van Wely (1910), Amsterdam. Gebaseerd op: Uit Oost en West. Verklaring van eenige uitheemsche woorden van P.J. Veth uit 1889, recensie van het werk van Veth door H. Kern in De Indische Gids van 1889, en ‘Etymologisch aanhangsel’ (p. 297-350) uit het Viertalig aanvullend Hulpwoordenboek voor Groot-Nederland van Prick van Wely uit 1910

punch, pons [drank]. Het woord punch, in de schrijftaal veelal onveranderd behouden, in de omgangstaal tot pons verbasterd, hebben wij uit het Engels, maar het is in deze taal zelf weer afkomstig uit Indië. Het is namelijk het Indische en Perzische pandja en pendja ‘vijf’ (het Griekse pente), zo bekend door de eigennaam Pendjâb of Pundsjâb, het land van de vijf rivieren, in Hindoestan. In het Oosten bestaat de drank, die bij de Engelsen onder de naam van punch populair is geworden, uit vijf bestanddelen; hij schijnt in Perzië volledig pandja noesj (de ‘vijfdrank’) te heten (zie Vullers’ woordenboek, deel I, p. 376), maar tot enkel pandja te zijn afgekort. De vijf bestanddelen waren, zo men weet, oorspronkelijk: brandewijn (rum of arak), thee, citroen, suiker en kaneel. Het laatste wordt thans gewoonlijk weggelaten, meestal ook de thee. Zie Littré, Dictonnaire de la langue française, onder ‘Punch’. Maar als men de laatste behoudt en het bijgevoegde water als vijfde bestanddeel aanmerkt, blijft de oude naam gewettigd. De verschillende preparaten die onder de naam van siroop van punch in de handel komen, zijn wat de zuiverheid betreft zeker niet altijd te vertrouwen.

De overgang tot pons vormt het Franse ponche, dat onder andere voorkomt in het volgende door Littré aangehaalde voorbeeld: ‘il nous fit server (le capitaine hollandais) de la bierre, du vin de Madère, de la ponche et du pain d’épices.’ Labat, Voyage aux Antilles, VIII, p. 361. Punch is thans in het Frans mannelijk, in onze taal vrouwelijk; maar uit het aangehaalde voorbeeld blijkt dat ponche in het Frans ook als vrouwelijk werd gebruikt. [V]

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

pons (Engels punch)
punch (Engels punch)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

punch ‘drank met wijn of rum’ -> Singalees † ponsa ‘drank met wijn of rum’; Japans ponsu ‘drank met wijn of rum’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

punch drank met wijn of rum 1721 [WNT] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut