Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

poeder - (fijn stof; dosis geneesmiddel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

poeder zn. ‘fijn stof; dosis geneesmiddel’
Mnl. poder in samenstelling in de toenaam van Paulus Poderpare, letterlijk ‘poederpeer, peervormige strooibus’ [13e eeuw; Beele], dan pouder, poeder ‘poeder’ in ene selverine pipe ..., die si met poudre ... vulde ‘een zilveren pijp, die ze met geneeskrachtig poeder vulde’ [1300-50; MNW-R], poeder [1351; MNW-R], donderbuspoeder ‘buskruit’ [ca. 1400-50; MNW stampen]; vnnl. pour ‘buskruit’ [1550; iWNT].
Ontleend aan Frans poudre ‘buskruit’ [1361; Rey], eerder al ‘geneesmiddel’ [13e eeuw; Rey] en puldre ‘stof’ [1080; Rey], dat is ontwikkeld uit klassiek Latijn pulvis (genitief pulveris) ‘stof (van de grond)’, van onduidelijke verdere herkomst. De vorm pour uit 1550 toont de verwachte syncope van intervocalische -d-, maar heeft onder voortdurende invloed van het Franse woord in het Nederlands niet doorgezet. Poer is nog wel BN voor ‘buskruit’.
Het Latijnse woord is in het mnl. ook ontleend als pulver, polver, en heeft geleid tot het ww. verpulveren ‘fijnmaken, uiteenvallen’.
De betekenis ‘buskruit’ (ook bijv. Engels gunpowder, Duits (Schieß)pulver) bestaat alleen nog in zuidelijke dialecten (WNT).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

poeder, poeier [gruis] {po(e)der, pouder 1287} < frans poudre [idem] < latijn pulverem, 4e nv. van pulvis [het stof] (vgl. pollen).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

poeder, poeier znw. o. m., mnl. poedere, poeder v. o. ‘gestampte of gemalen stof; geneeskrachtig poeder’, laatmnl. ook ‘buskruit’ < fra. poudre < lat. pulvere (pulvis) ‘stof’. Het lat. woord werd direct ontleend als mnl. pulver, polver m.o. ‘stof, as, poeder’ en mnd. mhd. pulver.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

poeder, poeier (de en het); mnl. poedere, poeder v. o., laat-mnl. ook “buskruit”. Uit fr. poudre (< lat. pulvis, stam pulver-) “poeder”. Ook elders ontleend. Mnl. pulver, polver m. o. (nnl. pulver o.) “stof, asch, poeder”, mhd., mnd. pulver m. o. “id., buskruit” (nhd. pulver o.) direct uit lat. pulver-.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

poeder v. en o., gelijk Hgd. puder en Eng. powder, uit Fr. poudre, van Lat. pulverem (-vis) = stof, verwant met pollen = stuifmeel.

poeier v. en o., uit poeder, na syncope der d.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

poeier s.nw.
Enigeen van verskeie soorte fyngemaakte of fyngeworde vaste stowwe.
Uit Ndl. poeier (al Mnl.), 'n wisselvorm van poeder.
Ndl. poeder uit Fr. poudre uit Latyn pulverem, akkusatief van pulvis 'stof'.
D. Puder, Eng. powder.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

poe’der-: geeft als eerste deel van een samengest. stofnaam aan, dat de betreffende stof poedervormig is. Zie poedercacao*, -chocolade*, -gember*, -kaneel*, -melk*-, -zeep*. – Zie ook: blok-*.

III. Chinees’ bn.: zie Chinese kouseband*.
— : Chine’se lepel (de, -s), aanduiding bij bingo voor het getal 11. - Etym.: Het heeft betr. op de overeenkomst van dit getal met twee eetstokjes.
— : Chine’se poeder (de, -s), naam voor twee poedervormige preparaten die voor smaakverbetering aan voedsel kunnen worden toegevoegd. De kip wassen, inwrijven met zout, knoflook, sioe*, Chinese poeder, rum en geraspte gember (S&S 157). Onderscheiden worden witte Chinese poeder, d.i. vetsin (natriumglutaminaat) en bruine Chinese poeder. Zie verder S&S 157. - Etym.: Uit China afkomstig.
— : Chine’se seine (de, -s), staaknet, d.i. een groot fuik dat aan palen bevestigd wordt, in Suriname gebruikt voor de garnalenvangst. Er wordt gevist [op garnalen] met grote fuiken (zgn. Chinese seine of ‘stakenets’*), die worden bevestigd aan fuikstellingen dicht bij de oever (Enc.Sur. 637). - Etym.: E seine = zegen, een soort visnet.
— : zie Chinese tajer*.
— : Chine’se winkel (de, -s), winkel waar de meest dagelijkse behoeften van de gewone burger verkrijgbaar zijn (levensmiddelen, naaigerei e.d., kortom wat in Suriname vaak ‘provisiën* en kramerijen*’ genoemd wordt). Ruwweg dreven de Chinezen omstreeks 1970 70% van de ‘Chinese winkels’ waar de Surinamers een belangrijk deel van hun dagelijkse behoeften kopen () (Enc.Sur. 120). - Etym.: De term is ontleend aan de overheersende positie van de Chinezen in deze bedrijfstak. - Zie ook: Chinees* (l, 2). winkel*; vettewarier*, smokkelaarswinkel*.
— : Chine’se zending (de), zending van de Evangelische Broedergemeente* onder Chinese Surinamers. Zie Enc.Sur. 186. - Zie ook: Boslandzending*, Indiaanse*, Indonesische* (Javaanse*) en Hindostaanse* zending.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

poeier: fyn verdeelde drogerye of grondstof; Ndl. poeder/poeier (Mnl. poeder/po(u)der, by Kil poeder/poeyer), Hd. puder, Eng. powder, Fr. poudre (ouer pouldre), verb. m. Lat. pulvis, “stof”, vgl. Ndl./Hd. pulver, Afr. pulwer.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

poeder (Frans poudre)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Poeder, van ’t Fr. poudre, van ’t Lat. pulvis = stof; vgl.: tot pulver wrijven. Pulver is bij ons: buskruit, enz., schietpulver..

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

poeder, poeier ‘fijne korrels, o.a. als cosmetisch middel of als medicijn’ -> Deens puder ‘toiletartikel voor de huid’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors pudder ‘fijne korrels’; Indonesisch puder, puyer ‘gezichtspoeder; medicijn in poedervorm’; Javaans puyer ‘medicijn in poedervorm’; Kupang-Maleis puyer ‘fijne korrels’; Creools-Portugees (Ceylon) puir ‘fijne korrels, o.a. als cosmetisch middel of als medicijn’; Singalees piyara, puyara ‘(gezichts)poeder’; Tamil dialect pucar ‘gezichtspoeder’; Negerhollands poeier ‘fijne korrels’; Papiaments puiru (ouder: poeier) ‘fijne korrels’; Sranantongo puiri ‘fijne korrels’; Aucaans poeili ‘fijne korrels’ ; Sarnami puiri ‘fijne korrels’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

poeder gruis 1287 [CG NatBl] <Frans

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1296. Hij heeft het (bus)kruit niet uitgevonden.

Men gebruikt deze zegswijze schertsende van iemand, die niet heel slim is. Zie Harrebomée I, 453 a en vgl. het hd. der hat das Pulver nicht erfunden. In het Italiaansch zegt men: non aver ritrovato la carta da navigare, en in het Fransch: n'avoir pas inventé le fil à couper de beurre, maar ook il n'a pas inventé la poudre; fri. hy hat it krûd net utfoun. Volgens Joos, 108 ook in Zuid-Nederland ‘hij heeft het poeder niet uitgevonden, ze hebben geschoten als gij geboren wierd’; Antw. Idiot. 1974: hij heeft het poeier niet uitgevonden, hij is niet slim.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut