Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

plasma - (vloeibare, kleurloze massa)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

plasma zn. ‘vloeibare, kleurloze massa’
Nnl. plasma ‘vorming, vorm’ [1832; Weiland plasis], ‘beeld, beeldwerk’ [1847; Kramers], ‘basisbestanddeel van plantaardige en dierlijke cellen, celvocht’ in De uitstorting van eene voor ontwikkeling vatbare stof (plasma s. cytoblastema) [1855; iWNT uitstorting], ‘vloeibare, kleurloze basisvloeistof van bloed’ [1920; iWNT], ‘geïoniseerde gasmassa’ [1929; iWNT atoom].
Internationaal wetenschappelijk neologisme, naar Latijn plasma ‘maaksel, schepsel’ en Grieks plásma ‘boetseerwerk; beeltenis, beeld’, een nomen actionis bij plássein ‘vormen, modelleren, kneden’, een woord van niet-Indo-Europese herkomst.
De klassieke betekenis ‘vorm, beeld’ is in het Nederlands buiten de woordenboeken niet aangetroffen. In de biologische betekenis ‘celvocht’ is het woord wrsch. voor het eerst in het Duits gebruikt; de gewone wetenschappelijke term voor dit vocht is tegenwoordig cytoplasma. Ook de fysiologische betekenis ‘bloedplasma’ heeft haar oorsprong in het Duits: Blutplasma [1840; Schulz], Plasma [19e eeuw; Schulz]. De natuurkundige betekenis komt uit Engels plasma [begin 20e eeuw; ShOED].
Zie ook → plastic en → pleister.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

plasma [vloeibaar deel van bloed e.d.] {1847} < latijn plasma [iets dat is geboetseerd] < grieks plasma [boetseerwerk], van plassein [uit leem kneden].

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

plasma ‘vloeibaar deel van bloed e.d.’ -> Indonesisch plasma ‘vloeibaar deel van bloed e.d.’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

bermtoerisme [toerisme waarbij de reizigers op of bij de wegbermen blijven en niet het veld of bos in gaan] (1959). Het Winkler Prins Boek van het jaar vermeldt behalve bermtoerisme nog een aantal nieuwe woorden die zijn ontstaan of ingeburgerd rond 1959: arbeidsreserve, bermtoerisme, besliskunde, boutique, convectiekachel, gastanker, groene golf, parka, parkeerschijf, plasma, programmeerkunde, schietcabine, skelter, toneeladviseur, trainee, ufologen, verzorgingsflat, weekendhuwelijk, wooneenheid, woonlaag en zweefauto.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

plasma vloeibaar deel van bloed e.d. 1847 [KKU] <Latijn

Winkler Prins Boek van het jaar (1958-1980), Amsterdam / Brussel (lemma ‘Nieuwe woorden in onze taal’)

Plasma (1960) eigenlijk ‘beeld’ (van Grieks plassein), woord dat, naast de geijkte betekenissen van celvocht in de fysiologie en van groene variëteit van chalcedon in de mineralogie, een betekenis erbij heeft gekregen, nl. van tot miljoenen graden C. verhit, verdund gas binnen elektrische velden, bestemd voor kernfusie.
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut