Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

pieterman - (gulden; zeevis; Leuvenaar; Leuvens bier)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

peterman [bijnaam van de Leuvenaars] {1549} naar de St.-Pieter, de dominerende kerk van Leuven → pieterman1.

pieterman1 [gulden] {1901-1925, vgl. p(i)etermannetie [Duitse munt] 1735 en peterman [gouden Brabantse munt tussen ca. 1370 en ca. 1425] 1380} oorspr. duidde het een munt aan met de afbeelding van St.-Pieter, Petrus als patroon van Leuven → peterman.

pieterman2 [zeevis] {1599} vgl. hoogduits petermann, mogelijk van de persoonsnaam pieter en man.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

pieterman

De eigennaam Pieter is afkomstig uit Petrus. De Latijnse e is bij ons dikwijls ie geworden. Dat bewijzen woorden als: brief uit breve (libellum) en spiegel uit speculum. De overname in de vorm Peter stamt uit een andere periode. Het woord pieterman kennen wij in verschillende betekenissen. In de eerste plaats als vriendelijke benaming van een kind, dat Piet heet. Vervolgens als de naam van een vis, die eigenlijk St. Petrus’ vis heette. En tenslotte gebruikt men de zegswijze: pietermannen bezitten voor: rijk zijn. Eigenlijk is dan een pieterman een munt, waarop de beeltenis van St. Petrus staat.

pieterman

De eigennaam Pieter is afkomstig uit Petrus. De Latijnse e is bij ons dikwijls ie geworden. Dat bewijzen woorden als: brief uit breve (libellum) en spiegel uit speculum. De overname in de vorm Peter stamt uit een andere periode. Het woord pieterman kennen wij in verschillende betekenissen. In de eerste plaats als vriendelijke benaming van een kind, dat Piet heet. Vervolgens als de naam van een vis, die eigenlijk St. Petrus’ vis heette. En tenslotte gebruikt men de zegswijze: pietermannen bezitten voor: rijk zijn. Eigenlijk is dan een pieterman een munt, waarop de beeltenis van St. Petrus staat.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

pieterman znw. m. ‘zeevis’, eerst bij Kiliaen pieterman, peeterman nhd. petermann (uit het nl.?). Het 1ste lid is de PN Pieter of Peter, misschien omdat men vroeger de vis als St. Pietersvis beschouwde, misschien ook omdat men wel meer eigennamen aan vissen geeft (vgl. bijv. griet).

Als naam voor een munt vinden wij in het mnl. ook het woord pēterman, trouwens ook pēter en pieter en wel naar de beeltenis van St. Petrus op deze munt.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

pieterman znw., sedert Kil., die ook peeterman opgeeft. ’t Eerste lid is Pieter, Peter, de oorspr. bet. wellicht “S. Pietersvisch”. Ook denkt men wel aan overdrachtelijk gebruik van den naam Pieter: vgl. bij griet I en griet II. Ook hd. petermann m. “pieterman”. Mnl. komt peterman m. alleen als naam van een gouden munt voor; vgl. bij Piet mnl. pēter, pieter als muntnaam. Oorspr. duidden deze namen munten aan met de beeltenis van Petrus.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

pieterman 1 m. (visch, munt), zooveel als Sint-Pietersvisch, Sint-Pietersmunt.

pieterman 2 m. (bier), zooveel als bier der Pietermannen of Leuvenaars, zoo geheeten als homines Sancti Petri, afhangende van ʼt kapittel van St-Pieterskerk.

Thematische woordenboeken

E. Sanders (1995), Geoniemenwoordenboek, Amsterdam

Peterman, een soort lichtbruin Leuvens bier, is genoemd naar de St.-Pieter, de dominerende kerk van Leuven, die op zijn beurt is genoemd naar de heilige Petrus. Peterman is ook de bijnaam voor de inwoners van Leuven.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

pieterman gulden 1906 [WNT]

pieterman beenvis 1599 [Kil. (pieterman I)]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut