Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

pen - (vogelveer, schrijfgereedschap)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

pen zn. ‘vogelveer; schrijfgerei’
Mnl. met .1. pennen met incte ‘met een pen met inkt’ [1351; MNW-P], ghesellen van der penne ‘klerken’ [1449-50; Stall. III, 58], die pennen der winden ‘de vleugels der winden’ [1458; MNW-P], pennen of plumen ‘slagpennen of donsveren’ [1462; MNW-P]; vnnl. pen noch inct ‘pen noch inkt’ [1584; WNT zaan III]].
Ontleend, mogelijk via Frans penne ‘schrijfpen’ [ca. 1050; TLF], ‘slagpen’ [1121-34; TLF], aan Latijn penna of pinna ‘veer, vleugel’, in middeleeuws Latijn ook ‘schrijfgerei’ [voor 636; Niermeyer]. Dit woord is verwant met → veer 1.
De betekenisontwikkeling in het Latijn is te verklaren doordat men vogelveren met puntig afgesneden en gespleten uiteinde ging gebruiken om te schrijven.
pennen ww. ‘neerschrijven’. Vnnl. Ik (wil) ... de volgende regels ... pennen [1644; WNT]; nnl. de geen die ... pent [1827; WNT]. Afgeleid van pen ‘schrijfgerei’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

pen1 [vogelveer, schrijfgereedschap] {penne 1351-1400} < latijn penna < ∗petna [veer]; in het verleden schreef men met een vogelveer. In de uitdrukking een welversneden pen [een goede stijl] is ‘pen’ gebruikt in de oorspr. betekenis van ‘ganzenpen’.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

pen

Het Latijnse woord penna betekent: veder van een vogel. Dit is ons Nederlandse woord pen. Nog spreken wij van de slagpennen en staartpennen van vogels en in de 17e eeuw is: op pennen drijven heel gewoon voor: vliegen.

Dan gaat men de schacht van de vogelveer aan het dikke eind schuin en puntig afsnijden en de punt splitsen. Dit doet men met een pennemes. De schacht dient dan als schrijfinstrument. In de 18e eeuw begint men in Nederland op Engels voorbeeld metalen pennen te gebruiken en thans gebruikt men het woord voor pen mèt houder en ook voor vulpen (houder). Maar ook nu nog spreekt men van een welversneden pen, als men iemands schrijftrant wil loven. Hij leeft van zijn pen wil zeggen: van wat hij schrijft met zijn pen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

pen 1 znw. v. ‘vogelveer, schrijfpen’, mnl. penne, mnd. penne > lat. penna.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

pen I (vogelveder, schrijfpen), mnl. penne v. in beide bett. Evenzoo Teuth. mnd. penne v. Uit lat. penna of fr. penne “veder”. Uit het laatste ook eng. pen “pen”. — Wel te onderscheiden van pen II.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

pen v., gelijk Eng. id., uit Lat. pennam (-a): z. veder. Voor pen = punt. z. pin.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1pen s.nw.
1. Lang, stewige veer van 'n voël. 2. Skerp uitsteeksel van bv. 'n ystervark wat soos die stewige veer van 'n voël lyk. 3. Aanvanklik 'n voëlveer, later vervaardigde werktuig, om mee te skryf. 4. Simbool van skryf, skryfkuns.
Uit Ndl. pen (Mnl. penne).
Mnl. penne uit Latyn penna 'veer'.
Eng. pen.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

pen (Latijn penna)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Pen, van ’t Lat. penna = veer. De schrijfpennen waren oorspr. óók veeren.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

pen ‘schrijfgereedschap’ -> Noord-Sotho pene ‘schrijfgereedschap’ (uit Afrikaans of Engels); Tswana pênê ‘schrijfgereedschap’ (uit Afrikaans of Engels); Zoeloe peni ‘schrijfgereedschap’ (uit Afrikaans of Engels); Zuid-Sotho pene ‘schrijfgereedschap’ (uit Afrikaans of Engels); Indonesisch pén ‘schrijfgereedschap’; Ambons-Maleis pèna, pèncas ‘schrijfgereedschap’; Jakartaans-Maleis pèn, pènè ‘schrijfgereedschap’; Javaans epèn, pèn ‘schrijfgereedschap’; Keiëes pen ‘schrijfgereedschap’; Kupang-Maleis pèna ‘schrijfgereedschap’; Madoerees ēppen, pen ‘schrijfgereedschap’; Makassaars peng ‘schrijfgereedschap’; Menadonees pèna ‘schrijfgereedschap’; Minangkabaus pena ‘schrijfgereedschap’; Rotinees pena ‘schrijfgereedschap’; Sasaks pen ‘schrijfgereedschap’; Soendanees pena ‘schrijfgereedschap’; Ternataans-Maleis pèna ‘schrijfgereedschap’; Creools-Portugees (Batavia) penna ‘schrijfgereedschap’; Singalees päna ‘schrijfgereedschap’; Negerhollands pen ‘schrijfgereedschap’; Papiaments pèn (ouder: pen) ‘schrijfgereedschap’; Sranantongo pen ‘schrijfgereedschap’; Saramakkaans peni ‘schrijfgereedschap’ ; Sarnami pen ‘schrijfgereedschap’; Surinaams-Javaans pèn ‘schrijfgereedschap’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

pen schrijfgereedschap 1351-1400 [MNW] <Latijn

pen vogelveer 1477 [Teuth.] <Latijn

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1796. Eene welversneden pen,

d.w.z. een goede stijl (vgl. hij heeft eene scherpe pen); eig. eene pen, d.i. een ganzepen, waaraan een goede punt is gesneden, die goed vermaakt is; fr. avoir une plume bien taillée; hd. eine gute Feder führen.Zie Halma, 501: Zijne pen is net besneden, hij heeft eenen netten beschaafden stijl, il écrit très-bien; il a un beau stile, son stile est fort coulant; Harreb. II, 177; Ndl. Wdb. XII, 1045. Ook ons woord stijl, fr. style, beteekent eig. schrijfstift, lat. stilus.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut