Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

pekelharing - (oplossing van zout in water)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

pekel zn. ‘oplossing van zout in water’
Mnl. peeckel ‘zout of brak water t.b.v. de conservering van levensmiddelen’ [1477; Teuth.], pekele ‘id.’ [1483; MNW]; vnnl. pekel ‘id.’ in welcke tonne pekels de coopman tot hem zall mogen nemen ende op zijn harinck scepen ‘welke ton pekel de koopman zal mogen inslaan en op zijn haring scheppen’ [1512; MNW].
Herkomst onzeker. Wrsch. verwant met → pikken in de betekenis ‘prikken, steken’. Voor de betekenis vergelijke men Frans piquant, oorspr. ‘scherp van smaak, bijtend’, zie → pikant, dat eveneens op een werkwoord voor ‘prikken’ teruggaat, namelijk vulgair Latijn piccare. Oorspr. alleen Nederlands en Nederduits en dus wrsch. een term uit de scheepvaart. Voor een oud synoniem zie → brijn.
Verder alleen: mnd. pekel ‘pekel’; nfri. pekel ‘id.’. Nhd. Pökel [17e eeuw; Kluge] is aan het Nederduits ontleend. Me. pekill ‘inmaakvloeistof’ (ne. pickle) is wrsch. aan het Middelnederlands ontleend, hoewel het in de oudste attestaties een betekenis ‘kruidige vleessaus’ heeft.
Oorspr. diende pekel voor de inmaak van levensmiddelen, i.h.b. van haring op de vissersschepen zelf, direct na de vangst. Deze conserveringsmethode raakte in de tweede helft van de 20e eeuw in onbruik. Daarnaast wordt pekel ‘strooizoutoplossing’ gebruikt bij de bestrijding van gladheid.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

pekelharing* [zoute haring, potsenmaker op het toneel] {pekel-haerinck [gepekelde haring] 1599; de betekenis ‘potsenmaker’ 1637} vgl. voor de betekenisverschuiving hansworst, Jack Pudding, Jean Potage.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

pekelharing znw. m., sedert Kiliaen en overgenomen in nhd. pickelhering (sedert 1582), ne. pickleherring (sedert ± 1570, vgl. Bense 278) en nfra. hareng pec (sedert de 15de eeuw! vgl. Valkhoff 199).

Het woord is ook een benaming van de hansworst, aangezien deze figuren gaarne de naam naar een geliefd volksgerecht kregen, vgl. Jean Potage, Jack Pudding e. derg.), in nhd. Pickelhering (sedert 1620 maar dan als figuur van de engelse komediantentroepen, vgl. ne. pickleherring).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

pekelharing znw., sedert Kil. De nog niet bij dezen voorkomende bet. “hansworst” heeft ’t woord wsch. evenals eng. pickleherring van nhd. pickelhäring m., dat ’t vroegst in de 17. eeuw in deze bet. voorkomt.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

pekelharing m. (grappenmaker), eig. de magere nar die in de oude, reeds 15e-eeuwsche Vlaamsche en Duitsche Vastenavondspelen de vischdiëet van de vasten voorstelde, en daarom een pekelharing aan een stok als kenteeken droeg. Nu nog loopen de carnavalgekken, vooral te Antwerpen, alzoo met pekelharingen en bokkingen rond (z. hansworst).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

pekelharing ‘zoute haring’ -> Engels pickle-herring ‘zure haring; potsenmaker, clown’; Duits Pickelhering ‘zoute haring’ (uit Nederlands of Nederduits); Frans † hareng pec ‘zoute haring’; Papiaments pekelé ‘zoute haring’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

pekelharing* zoute haring 1500-1525 [Jansen/Van Winter, Keuken in late ME]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut