Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

peinzen - (denken, nadenken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

peinzen ww. ‘denken, nadenken’
Mnl. peinsen, pensen, pynsen, pinsen ‘denken, menen, overdenken, uitdenken’ in pensen ‘overdenken, bepeinzen’ [1240; Bern.], peinst om mj ‘denk aan mij’ [1290; VMNW], peisen in soe ic meere in die peyse ‘hoe meer ik aan je denk’ [1376-1425; VMNW], vnnl. peyzen, peynzen oft dincken ‘denken, nadenken, menen’ [1562; Naembouck], peynsen, peysen ‘(na)denken’ [1599; Kil.].
Ontleend aan Latijn pēnsāre ‘wegen, overwegen, overdenken, beoordelen’, zie → compensatie. De verschuiving -e- > -ei- voor gedekte nasaal komt ook voor in → einde en ook in de gewone Middelnederlandse vorm veinster voor → venster. De in de Zuid-Nederlandse spreektaal nog gebruikelijke vorm peizen is ontstaan door assimilatie -ns- > -s-; hetzelfde heeft zich voorgedaan in het Zuid-Nederlands bij venster > veinster > veister.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

peinzen [denken] {pe(i)nsen, peisen 1201-1250} < frans penser [nadenken] < latijn pensare [wegen, overwegen], iteratief van pendere (verl. deelw. pensum) [wegen] (vgl. pensief).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

peinzen ww., mnl. pensen, peinsen, peisen, pinsen ‘denken, peinzen, overwegen, bedenken’, evenals mnd. mhd. pensen, pinsen < fra. penser (sedert de 10de eeuw) > lat. pensāre ‘tegen elkander afwegen’ (waaruit ook fra. peser, eerst sedert de 12de eeuw vermeld en oe. pinsian ‘wegen, denken’). FW 495 meent, dat de ontlening langs geleerde weg uit het latijn en niet uit de romaanse volkstaal geschiedde. Maar mnl. stemt met ofra. juist in de bet. ‘denken, peinzen’ overeen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

peinzen ww., mnl. pensen, peinsen, peisen, pinsen “denken, peinzen, overwegen, bedenken”. Evenals mhd. mnd. pensen, pinsen “id.” uit lat. pensâre “wegen, overwegen”, waarop ook fr. peser “wegen” en — door ontl. —penser “denken” teruggaan, en waaruit eveneens ags. pinsian “wegen (bijv. de ziel op den oordeelsdag), denken” ontleend is. In alle germ. talen moeten wij aan geleerde ontl. uit ’t Lat. en niet aan volksontl. uit het Rom. denken. Voor ’t ndl. vocalisme vgl. einde, veinzen.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

peinzen ono.w., Mnl. peinsen, pensen, gelijk Ags. pinsian, Fr. penser, uit Lat. pensare = wegen, overwegen, frequent. van pendere = wegen (z. pond).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

peins ww.
In gedagte versonke wees, nadink, oordink.
Uit Ndl. peinzen (Mnl. peinsen, pensen).
Ndl. peinzen uit Fr. penser 'nadink'.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

peins: bedink, nadink; Ndl. peinzen (Mnl. pe(i)nsen/peisen/pinsen), uit Fr. (10e eeu) penser, “dink, oorweeg”, uit Lat. pensāre, “teen mekaar af- of opweeg”.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

peinzen (Frans penser)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Peinzen van ’t Fr. penser = denken, overdenken; van ’t Lat. pensare = overwegen. Mnl. ook pensen: „Die coninc pensde in sinen moet” (binnenste).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

peinzen ‘denken’ -> Deens pønse ‘denken’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors pønse, pønske ‘denken’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

peinzen denken 1240 [Bern.] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut